ଏହିପରି ଦିନେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପାଞ୍ଚ ଧରଣର, ତାହା ପୁଣି ତିନି ଓ ଶୋଳ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ, ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହିକୁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ନିଜେ ଦେହ ଧରେ ଓ ପୁଣି ଛାଡ଼େ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଲାଇଜ୍ ଘାସ ଓ ପାଣି ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନ ଚାଲିଯାଏ, ନ ରହିପାରେ, ସେପରି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ସହ ବିଭେଦ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନଶ୍ୱର, ଦୃଶ୍ୟ ନ ଥିବା ଅଦୃଶ୍ୟ ତଥା ଆତ୍ମା ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ; ଏହି ଆତ୍ମା ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ଅଛି, ଯାହା ହେବ, ସେସବୁ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଶୟନ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାର ଅବସ୍ଥାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ନୁହେଁ ଥିବା ପ୍ରକୃତି ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ହରିଙ୍କୁ ଭଜିବା ଉଚିତ, ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ବୋଲି ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମର ମାର୍ଗ ଦେଖାଇ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ମହାଭାଗବତ ନାରଦ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ଯିଏ ନିଜ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ଶିଖାଇଥିଲେ, ସେ କପିଳଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ ଉପାସନା କଲେ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ହେ ପାପହୀନ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଉପଦେଶ ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଗାଇଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ କହାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମାୟିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି, ଯାହା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଝରିଛି; ଯିଏ ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଘୂରିବା ନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ମୋତେ ମିଳିଛି, ଯାହା ନାରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ଏହି ଓ ପରଲୋକ ଦୁଇଁଥିରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ସମସ୍ତ ନିବୃତ କରେ। ଏହିପରି, ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏକଦିନ ବ୍ରଜର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ମାତା ହାତୀମାନେ ଯେପରି ନେତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚଳନ, ସ୍ନେହ, ହାସ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ ନୟନ, ମନୋହର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଚମତ୍କାର କ୍ରୀଡ଼ାରେ ମନ ବିନ୍ଦି ରହିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର କ୍ରିୟାକଳାପ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜକୁ 'ମୁଁ ସେଇଁ' ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଚାଲିବା, ହସିବା, ଚାହିଁବା, କଥାହେବା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଲୀଳା ଅନୁକରଣ କଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ କହିଲେ—'ମୁଁ କୃଷ୍ଣ'। ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଏବଂ ବନେ ବନେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସେମାନେ ବୃକ୍ଷମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପରମେଶ୍ୱର ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଆକାଶକୁ ପଚାରିଥାଏ। "ହେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ତମେ କି ଦେଖିଛ ନନ୍ଦ ପୁତ୍ର କୃଷ୍ଣ ଏଇ ପଥେ ଯାଇଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ହସିରେ ଆମର ମନ ଚୋରି ନେଇଛନ୍ତି।" "ହେ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ କୃଷ୍ଣ, ଯାହା ହସି ଅଭିମାନୀମାନେଙ୍କୁ ମୃଦୁ କରେ, ସେ କି ଏଠାରେ ଗଲେ?" "ହେ ପବିତ୍ର ତୁଳସୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ପ୍ରିୟ, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ତୁମକୁ ଘେରିଛନ୍ତି, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ କୃଷ୍ଣ ତୁମକୁ ଧାରଣ କରି ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି?" "ହେ ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯାତି, ଯୂଥିକା, କୃଷ୍ଣ ତୁମକୁ ତାଙ୍କ ଛୁଆଁରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି କି?" "ହେ ଆମ୍ର, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜାମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଳ୍ୱ, ବକୁଳ, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷମାନେ, ମୋର ଖାଲି ହୃଦୟକୁ ଭରିଦେଉ, କୃଷ୍ଣ କେଉଁ ପଥେ ଗଲେ?" "ହେ ପୃଥିବୀ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଛୁ, ଯେଉଁଠି କେଶବଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶରେ ତୁମର ଲୋମ ଖଡ଼ିଉଠିଛି? କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବରାହ ଅବତାରର ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଏହି ଆନନ୍ଦ?" "କିମ୍ବା ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ମିଳିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ନୟନରେ ସେମାନେ ପ୍ରେମ ଦେଖାଉଛନ୍ତି? ମୁଖ୍ୟ ଯାଦବଙ୍କ ମାଳାର ଗନ୍ଧ ଏଠି ଆସୁଛି, ଯାହା ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଙ୍ଗର କୁଙ୍କୁମରେ ରଙ୍ଗିନ।" "ତାଙ୍କର କମଳ ହାତ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ମଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ କୃଷ୍ଣ ତୁଳସୀ ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ବୃକ୍ଷମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି କି?" "ଏହି ଲତାମାନେଠାରୁ ପଚାର, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ହାତ ଛୁଆଁରେ ଆନନ୍ଦରେ ବୃକ୍ଷକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି, ଲୋମ ଖଡ଼ିଉଠିଛି।" ଏପରି ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଖୋଜି, ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଅନୁକରଣ କରିଲେ। କିଏ ତ ପୁତନା ଭାବରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦୁଧ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟେ କୃଷ୍ଣ ଶିଶୁ ଭାବରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଅନ୍ୟେ ତୁଣୀ ଦାନବ ଭାବରେ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ପିଟିଲେ। ଅନ୍ୟେ ଦାନବ ଭାବରେ ଥିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିବା ଜଣେକୁ ଧରିଲେ; ଅନ୍ୟେ ଗୋପଗ୍ରାମର ଧ୍ୱନି ଅନୁକରଣ କରି, ଜଣେ ମାନେ ଅନ୍ୟେକୁ ପାଦରେ ଟାଣିଲେ। କିଏ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଭାବରେ ଗୋପାଳ ହେଲେ; ଅନ୍ୟେ ବକାସୁର ଭୂମିକା ନେଲେ; କିଏ ଭଏ ଭିତରେ ଅନ୍ୟେକୁ ଡାକି, ବାଂଶୀ ଚାଲାଇ ଖେଳିଲେ, ଅନ୍ୟେ ତାଙ୍କୁ 'ଶାବାଶ' କହିଲେ। କିଏ ନିଜ ହାତ ଅନ୍ୟେର ମଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, 'ମୁଁ କୃଷ୍ଣ—ମୋ ଚାଲିବା ଦେଖ' ବୋଲି କହିଲେ।