ସଂସାରର ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରେ—ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଅନ୍ତି, ଚେତନା ହରାନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ବା ଶ୍ୱାସର ବିଘ୍ନ ହୁଏ—ତେବେ ‘ମୁଁ’ ବୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁର ଦାହରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନା ଦୃଢ଼ ରହେନାହିଁ। ଗର୍ଭରେ ଓ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅପକ୍୵ତି ଦ୍ୱାରା, ଏକାଦଶ ଶୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ; ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଲୁଚିଯାଏ, ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଲୁଚି ରହିଥାଏ। ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ; ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସୁଭ ଆସେ, ଯଦିଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅସତ୍ୟ। ଏପରି, ପଞ୍ଚ ଶୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର, ତିନି ଓ ଶୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ, ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ଜୀବ ଉପଜାଏ। ଏହି ଶରୀର ଦ୍ୱାରା, ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଘାସ ଓ ପାଣିରେ ଲିଚ୍ଛ ଯେପରି ନ ଯାଏ, ନ ରହେ, ଏପରି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିନାହିଁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟର ପରି ନଶ୍ୱର ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ, ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି; ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଦିନ ଓ ରାତି ସମୟରେ ଶୟନ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କୃତ କର୍ମ ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ କର୍ମରେ ରହିଲେ, ତେବେ ଅନ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ ଉପଜାଏ। ଏହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ମହାପୁରୁଷ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଠୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନିଜ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଶିଖାଏ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ନାରଦ, ହଂସମାନଙ୍କ ପଥ ଦେଖାଇ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସିଧ୍ଧଲୋକକୁ ଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ଶିଖାଇ, କପିଳଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଉପାସନା କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସହ ସାରୂପ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶିକ୍ଷା, ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୀତିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଅତୀତ ଆତ୍ମାର ମହିମା ବିବୃତି ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୌତିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାନ୍ତି। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗାଥା, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରସ୍ରୁତ, ଏହା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ସଂସାରରେ ଆଉ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏହି ଚମତ୍କାର ଦିବ୍ୟ ଶିକ୍ଷା, ମୁଁ ଏବେ ଲାଭ କରିଛି, ଯାହା ନାରୀ-ପୁରୁଷର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉପରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ସମାଧାନ କରେ—ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ବ୍ରଜର ଜନନୀମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ନିଜ ନେତାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ପରି ବିଶେଷ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଚାଳ, ସ୍ନେହ, ହାସି, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି, ମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଚମତ୍କାର ଲୀଳାରେ ମନ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭାବରେ ନିଜେ ନିଜେ ତାଙ୍କ ଅନୁକୂଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ଚାଳ, ହାସି, ଦୃଷ୍ଟି, କଥା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ପ୍ରିୟାମାନେ ନିଜେ ନିଜେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରି, "ମୁଁ ତାଙ୍କୁ" ଭାବରେ ମନରେ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗାଥା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗାଇ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଭ୍ରମଣ କରି, ଅପାରାଧିତ ଭଳି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଗଛମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଦଉଡ଼ିଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମାତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ମନେ ଆକାଶକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରି। "ଓ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟାଗ୍ରୋଧ ଗଛମାନେ, ତମେ କି ନନ୍ଦପୁତ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏହିପଥେ ଦେଖିଛ? ତାଙ୍କର ଭଲ ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଚମକୁଥିବା ହାସି ଆମର ମନ ଚୋରି ନେଇଛି।" "ଓ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଗଛମାନେ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାହାର ହାସି ଅଭିମାନୀମାନଙ୍କୁ ନମ୍ର କରେ, ସେ କି ଏହିପଥେ ଚାଲିଛି?" "ଓ ପବିତ୍ର ତୁଲସୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ଅତି ପ୍ରିୟ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ତୁମେ କି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ?" "ଓ ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଜାତି, ଯୂଥିକା, ତୁମେ କି ମାଧବଙ୍କୁ ଦେଖିଛ, ତାଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶରେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦିତ?" "ଓ ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜାମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଲ୍ବ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗଛମାନେ, ଯମୁନା ତଟରେ, ଆମ ଶୂନ୍ୟ ହୃଦୟକୁ ପୂରଣ କର; କୃଷ୍ଣ କେଉଁ ଦିଶାରେ ଗଲେ?" "ଓ ପୃଥିବୀ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କଲେ, ତୁମେ ଏତେ ଚମକୁଛ; କେଶବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ସ୍ପର୍ଶରେ ତୁମର ରୋମାଞ୍ଚ ହୋଇଛି? ତାଙ୍କର ପଦସ୍ପର୍ଶ, ଶକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ବରା ଆକାରରେ ତୁମେ ଅଳିଙ୍ଗିତ?" "ଅଚ୍ୟୁତ କି ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର ଦେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି? ମୁଖ୍ୟ ବୃନ୍ଦାବନ ନାୟକଙ୍କ ଗାଳାର ଗନ୍ଧ, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଙ୍ଗର କୁଙ୍କୁମ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ, ଏଠାରେ ବିକିରିତ ହେଉଛି।" "ତାଙ୍କର ଲୋଟସ ହାତ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଭୁଜାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ ତୁଲସୀ ସହିତ, ଏଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦୟାଳୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗଛମାନେ ନମ୍ର ହେଉଛନ୍ତି।" "ଏହି ଲତାମାନେ, ତାଙ୍କର ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଗଛକୁ ଅଳିଙ୍ଗିତ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚ ଦେଖାଉଛନ୍ତି।" ଏପରି, ମନୋମାଦରେ, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରି, ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିଲେ।