ଯେତେବେଳେ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର—ଚନ୍ଦ୍ରର କଳା ଛାୟା ପରି—ଦୂରିଯାଏ ଏବଂ ସବୁ କିଛି ପ୍ରଭାସିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଦିହୀନ ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଗୁଣମାନେ ରହିଛି, ‘ମୁଁ’ ଏବଂ ‘ମୋର’ ବୋଧ ଚାଲିଥାଏ। ଶୟନ, ମୂର୍ଛା, ଦୁଃଖ ଓ ଶ୍ୱାସ ଅବରୋଧ ହେବାବେଳେ, ଏହି ‘ମୁଁ ଅଛି’ ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁର ଅଗ୍ନିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିକାର ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଗର୍ଭରେ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ, ଅପକ୍ୱତାରୁ ଏହି ଏଗାରଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅପ୍ରକାଶିତ ରହେ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଲୁଚିଯାଏ। ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସ୍ମୃତି ହୁଏ, ଅସତ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆଣେ। ଏହିପରି, ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଦେହ ଧାରଣ କରେ ଓ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ ଉଲୁଆ ଘାସ ଓ ପାଣି ଉପରେ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ ନ ଚାଲିଯାଏ, ନ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଦେହ ଉପରେ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିପାରେନାହିଁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହ, ଦୃଶ୍ୟ ଦେହ ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ବରଞ୍ଚ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ; ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ହେବ, ସେସବୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ପରଜୀବ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହିଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ସେଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ସେଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ମହାଭାଗବତ ନାରଦ ମୁନି, ହଂସମାନେ ପାଇଁ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇ ଓ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସିଧ୍ଧଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ଶିଖାଇ, ପରେ କପିଳଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଭଜନ କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କ ସମାନ ହେଲେ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିବ୍ୟ ମୁନି ଗାଇଥିଲେ; ଏହାକୁ ଯିଏ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ବୈଷୟିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି, ଯେଉଁଥିରୁ ସଂସାର ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି; ଏହାକୁ ଯିଏ ଶୁଣେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ମୋତେ ମିଳିଛି, ଯାହା ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସନ୍ଦେହକୁ ନିବୃତ୍ତ କରେ, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଓ ପରଜନ୍ମରେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏକ ଦିନ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ମାଦାହିନ ହାତୀଣୀମାନେ ପରି ବିଷଣ୍ଣ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ଚାଳ, ସ୍ନେହ, ହସ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି, ମଧୁର କଥା ଓ ଲୀଳାରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କ ମାୟାରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଚଳାଚଳ ଅନୁକରଣ କରି, ‘ମୁଁ ତିନି’ ବୋଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଚଳିବା, ହସିବା, ଦୃଷ୍ଟି, କଥା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, ସେହି ପ୍ରେମିକାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରି, ‘ମୁଁ କୃଷ୍ଣ’ ବୋଲି ଭାବି, ହୃଦୟରେ ଏହି ଭାବରେ ଏକାଗ୍ର ହେଇଗଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇ, ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ପରି ଜଙ୍ଗଲୁ ଜଙ୍ଗଲୁ ହେଉଁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଗଛମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଏହି ଗଛମାନେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ବସିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଆକାଶକୁ ପଚାରିବା ପରି। “ହେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି? ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଚମତ୍କାର ହସରେ ଆମର ମନ ଚୁରିନେଇଛନ୍ତି। ହେ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାହାର ହସ ଅଭିମାନୀକୁ ନମ୍ର କରେ, ସେ ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି କି?” “ହେ ପବିତ୍ର ତୁଳସୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ପ୍ରିୟ, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଝୁଣ୍ଡରେ ଘିରିଛ; ତୁମେ ଦେଖିଛ କି ଆମର ପ୍ରିୟ ଅଚ୍ୟୁତ ତୁମେ ପହିନି ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି? ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଜାତୀ, ଯୂଥିକା, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି ମାଧବ ତୁମେ ଛୁଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଯାଇଛନ୍ତି?” “ହେ ଚୁତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜାମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଲ୍ୱ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ଯମୁନାତୀରର ସମସ୍ତ ଗଛମାନେ, ଦୟାକରି ଆମ ଖାଲି ହୃଦୟକୁ ପୂରଣ କର; କୃଷ୍ଣ କେଉଁପଥରେ ଗଲେ ଦେଖାଇଦିଅ।" “ହେ ଧରିତ୍ରୀ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ, ଯେ ତୁମେ ଏପରି ଚମକୁଛ; କେଶବଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ ପାଇଁ ତୁମର ଲୋମ ଖଡ଼ିଯାଉଛି? କି ତାଙ୍କ ପାଦ, କି ତାଙ୍କ ଦୈତ୍ୟବିଧ୍ୱଂସୀ କାର୍ଯ୍ୟ, କି ତାଙ୍କ ବରାହ ରୂପରେ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ?” “କି ଅଚ୍ୟୁତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଆସି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି? ମୁଖ୍ୟ ବଂଶୀଧରଙ୍କ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ଏଠାକୁ ଆସୁଛି, ଯାହା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସ୍ନେହର କୁଙ୍କୁମ ଲାଗିଛି।" "ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ କନ୍ଧ ଉପରେ କମଳ ହସ୍ତ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ ତୁଳସୀ ସହିତ, ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି; ଗଛମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ପାଇଁ ନମନ କରୁଛନ୍ତି କି?” "ଏହି ଲତାମାନଙ୍କୁ ପଚାର, ସେମାନେ ଗଛକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କ ହସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶରେ ସେମାନେ ହରିପିଳିତ ହୋଇଛନ୍ତି।" ଏହିପରି ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କଥା କହି, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଖୋଜରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ।