ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ଯାହା ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ଅନୁଭବରେ ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ଆସିବା ଓ ଯିବା ହୁଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଅନୁଭବ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ଅପସାରିତ ହୁଏ ଓ ସବୁକିଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ। ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବନା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଦିହୀନ ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶୟନ, ଅଚେତନତା, ଯନ୍ତ୍ରଣା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ନିମିତ୍ତ ଶ୍ୱାସର ବିକୃତିରେ, ‘ମୁଁ ଅଛି’ ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଗର୍ଭ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ ଅପକ୍ୱତା ଦ୍ୱାରା, ଏକାଦଶ ପ୍ରକାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରି। ବସ୍ତୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ବି ଏହି ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ। ଏହିଭଳି, ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ, ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ, ଚେତନା ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେହ ଧାରଣ କରେ ଓ ତ୍ୟାଗ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଏକ ଲତା ଘାସ ଓ ପାଣି ଉପରେ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏଠାରେ ବି ରହେ ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ପ୍ରତି ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଯାହା ଥିଲା, ଅଛି ଓ ହେବ, ସେ ସବୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିଲେ, ଅନ୍ୟ-ସ୍ୱରୂପ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଭାବି, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ଲୟ ଯାହାଠାରୁ ହୁଏ, ସେହି ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଚିତ୍ତ ଦେଇ ଉପାସନା କର। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭକ୍ତ ନାରଦ, ହଂସମାନେ ଯେପରି ମାର୍ଗ ଚାଲନ୍ତି, ସେପରି ମାର୍ଗ ଦେଖାଇ, ବିଦାୟ ନେଇ, ତାପରେ ସିଦ୍ଧଲୋକକୁ ଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ରାଜର୍ଷି, ପୁଅମାନେ ଦେହ ସୁରକ୍ଷା ଶିଖାଇ, ତାପରେ କପିଳଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ, ସ୍ଥିର ଭାବରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଉପାସନା କଲେ; ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସାଦୃଶ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଓ ନିର୍ମଳ ଏକ, ଏହି ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଗାଇଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ଏହା ପଢ଼ିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାଶ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର ମହିମା, ସଂସାରକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଝରିଛି, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ପ୍ରତିକ; ଯିଏ ଏହି ଶ୍ରବଣ କରେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ ଓ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଦେଶ, ଯାହା ମୁଁ ଏବେ ଲାଭ କରିଛି, ସେହି ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଦୁହିଁ ଦିଗର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବାକୁ ନପାଇ, ବିନା ନାୟକ ହାତିଣୀମାନେ ପରି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚାଳ, ସ୍ନେହ, ହାସ୍ୟ, ଚାଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି, ଆକର୍ଷକ ଭାଷଣ ଓ ମଧୁର କୃୀଡ଼ାରେ ମନ ଲଗାଇ ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କ ଭାବରେ ମନ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜକୁ ‘ମୁଁ ସେ’ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଚଳିବା, ହସିବା, ଦୃଷ୍ଟି, କଥା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, ପ୍ରିୟାମାନେ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଆକୃତିରେ ତାଙ୍କର ଖେଳ ଅନୁକରଣ କଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ହୃଦୟରେ ‘ମୁଁ କୃଷ୍ଣ’ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇ, ମନୋଭ୍ରମିତ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲ ଘୁରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଖୋଜରେ ଲାଗିଲେ; ସେମାନେ ଗଛମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ପରମେଶ୍ୱର ବସିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ମାନେ ଆକାଶକୁ ପଚାରିବା ପରି। “ଓ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛମାନେ, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ ଏପଥରେ ଯାଇଛନ୍ତି କି? ତାଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହାସ୍ୟରେ ଆମ ମନ ଚୋରାଯାଇଛି।” “ଓ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଗଛମାନେ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାହାର ହାସ୍ୟ ଅଭିମାନୀ ମହିଳାଙ୍କୁ ବି ନମ୍ର କରିଦିଏ, ସେ କି ଏପଥରେ ଗଲେ?” “ଓ ଧନ୍ୟ ତୁଳସୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ପ୍ରିୟା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁଣ୍ଡରେ ଘିରିଥିବା, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ଅଚ୍ୟୁତ ତୁମ ସଜାରେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ କି?” “ଓ ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯାତି, ଯୂଥିକା, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ମାଧବ ତୁମ ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଏଠାରୁ ଗଲେ?” “ଓ ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜାମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଲ୍ୱ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ଯମୁନା ପାରର ସମସ୍ତ ଗଛମାନେ, ଆମ ଶୂନ୍ୟ ହୃଦୟକୁ ଭରିଦିଅ, କୃଷ୍ଣ କେଉଁପଥେ ଗଲେ?” “ଓ ପୃଥିବୀ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଛ, ଯେ ତୁମେ ଚମକୁଛ, କେଶବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଛୁଇଁବାର ଉଲ୍ଲାସରେ ତୁମ ଲୋମ ଦଣ୍ଡ ଉଠିଯାଇଛି? ସେ ପଦସ୍ପର୍ଶ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ଵରାହ ଅଂଗଲାଗି ତୁମେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛ?” “ନାହିଁ କି, ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି? ମୁଖ୍ୟ ବଂଶୀଧରଙ୍କ ଗଳାର ମାଳା, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଙ୍ଗର କୁଙ୍କୁମ ଲାଗି ଗନ୍ଧ ଏଠାକୁ ଆସୁଛି।” “ପଦ୍ମ ହସ୍ତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ମୋର ଉପରେ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ, ମଦମତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ ତୁଳସୀ ସହିତ ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଗଛମାନେ କି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି?” “ଏହି ଲତାମାନେ କୁହ, ଯେଉଁମାନେ ଗଛକୁ ବାହୁଁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ହାତ ଛୁଇଁବାରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚମଡ଼ି ଉଠିଯାଏ।