ହେ ରାଜା, ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଏହି ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ନୂତନ ଆକୃତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ସରାସରି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେହି ଅର୍ଥକୁ ମନେ ଧରିପାରେ ନାହିଁ। ମନ ଏକାକି ମଣିଷଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଆକୃତି, ଭବିଷ୍ୟତ ଆକୃତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ଆକୃତି ହେବ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଏ। ଏଠାରେ, କେତେବେଳେ ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ବା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିନାହିଁ, ସେଠି ମନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ। ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଅନୁଭୂତି। ଯେତେବେଳେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟ ରହେ, ତେବେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ଦୂର ହୋଇଯାଏ ଓ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନାଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଗୁଣ ରହିଛି, 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ବୋଧ ବ୍ୟବଧାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶୟନ, ମୂର୍ଛା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସମୟରେ, ଶ୍ୱାସ ବିଘ୍ନ ହେଲେ, 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଧ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ଗର୍ଭରେ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ, ଅପକ୍୵ତି ଦ୍ୱାରା, ଏକାଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୁଚିଯାଏ। ବସ୍ତୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜେଉଁଠି ମନେ ବସ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଠି ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଅଶୁଭ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ। ଏହିପରି, ପାଞ୍ଚଭୂତିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର, ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ତାକୁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଦେହ ଧରେ ଓ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଏକ ଲୋକଟି ଘାସ ଓ ଜଳ ଉପରେ ଏକାଥିର ନ ଥାଇ, ତେଣୁ ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ପ୍ରତି ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ି ପାରେ ନାହିଁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ପରି ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି; ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ଅଛି, ଯାହା ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଅନ୍ୟତ୍ୱ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅପରାଜିତ ହରିଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭଜନ କର; ସେଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ମହାଭାଗବତ ନାରଦ ହଂସମାନଙ୍କ ପଥ ଦେଖାଇ, ବିଦାୟ ନେଇ, ସିଧ୍ଧଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ପ୍ରଜାପାଳନ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, କପିଳଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଅଚଳ ଭାବରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ପୂଜି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ହେଲେ। ହେ ପାପବିହୀନ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୀତିତ; ଯିଏ ଏହି କଥା ପଢ଼ିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେ ସଂସାରିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭିବେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପବିତ୍ର ମହିମା, ଯାହା ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରବାହିତ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ କାଟି, ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ମୋତେ ମିଳିଛି, ଯାହା ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଭ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ମହିଳା ହାତୀମାନେ ପରି ବ୍ୟକୁଳ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚଳନ, ସ୍ନେହ, ହାସ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି, ମଧୁର କଥା ଓ ଦିନ୍ଦୟାଳୁ ଲୀଳାରେ ମନ ହରାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରି, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କ୍ରିୟାକୁ ଅନୁକରଣ କରି, 'ମୁଁ ସେଇ' ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଚଳନ, ହାସ୍ୟ, ଦୃଷ୍ଟି, କଥା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ ପ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଲେ—'ମୁଁ କୃଷ୍ଣ'। ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇ, ମନ୍ଦିର ମନ୍ଦିର ଭ୍ରମଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ; ଗଛମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ପୁରୁଷ ବିରାଜିତ। "ହେ ଅଶ୍ୱଠ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ, ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଏହିପଥରେ ଗଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ହାସ୍ୟ ଆମ ହୃଦୟ ଚୋରି ନେଲା। ହେ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାହାର ହାସ୍ୟ ଗର୍ବିତଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରେ, ସେ କି ଏହିପଥରେ ଗଲେ? ହେ ପବିତ୍ର ତୁଳସୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ପ୍ରିୟା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଘିରିଛି, ସେ ଅଚ୍ୟୁତ ତୁମେ ସହିତ ଏଠି ଗଲେ କି? "ହେ ମାଳତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଜାତି, ଯୂଥିକା, ମାଧବ ତୁମେ ଛୁଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଛନ୍ତି କି? ହେ ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜାମୁ, ଅର୍କ, ବିଳ୍ବ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗଛ, ଯମୁନା କୂଳରେ, ଦୟାକରି ଆମ ଖାଲି ହୃଦୟକୁ ଭରିଦିଅ, କୃଷ୍ଣ କେଉଁପଥେ ଗଲେ କୁହ।" "ହେ ଭୂମି, କଣ ତୁମେ କୌଣସି ତପସ୍ୟା କରିଛ? ଯେଉଁଠି କେଶବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ସ୍ପର୍ଶରେ ତୁମ ଚର୍ମ ରୋମାଞ୍ଚିତ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଭୂମି ଭାବରେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବରାହ ରୂପର ଆଲିଙ୍ଗନର ଦ୍ୱାରା? କିମ୍ବା ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦେହ, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ମୁଖ୍ୟ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ମାଳାର ଗନ୍ଧ, ଯାହା ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗର କୁଙ୍କୁମ ଲାଗିଛି, ଏଠି ଶିଖା ଦେଉଛି।" "ପଦ୍ମ ହସ୍ତ ଚୁଆଁ ଦେଇ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ମଦମାତ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ ତୁଳସୀ ସହିତ ଏଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି କି? ଲତାମାନଙ୍କୁ ପଚାର, ସେମାନେ ଗଛକୁ ବାହୁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କ ହସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ।