ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତର ଶ୍ରୀମୟ ବାଣୀ ଅନୁସାରେ, ଏକ ଅତି ଆଦରପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗଭୀର କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛୁ। ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ନ ଦେଖିଛି, ନ ଶୁଣିଛି, ନ ଅନୁଭବ କରିଛି; ତଥାପି କେବେ କେବେ ଏହି ନିଜ ଅନ୍ତର ରେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ। ଏହି ଦେହ ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜୀବ ଏପରି ଆକୃତିକୁ ପାଇଥାଏ, ଯାହା ମନ ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମନ ଏକା ଜଣେ ଜୀବକୁ ପୂର୍ବ ଆକୃତି, ଆଗକୁ ହେବା ଆକୃତି, ଏବଂ ଯାହା ହେବ ନାହିଁ ତାହା ଦେଖାଇଥାଏ। କେବେ କେବେ ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିନଥିବା, ଶୁଣିନଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ମନ ରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ କ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ। ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଆସିଯାଏ ଓ ଚାଲିଯାଏ, ଏହି ଅନୁଭବ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ। ଯେତେବେଳେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱ ରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ବସିଥାଏ, ତେବେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ଦୂର ହୋଇଯାଏ ଓ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ। ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଏଠି ଜଣେ ଜୀବ ରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣର ଅନାଦି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି। ନିଦ୍ରା, ଅଚେତନତା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ରେ, ଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ, ‘ମୁଁ ଅଛି’ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁ ର ଦାହ ରେ ମଧ୍ୟ। ଗର୍ଭ ଓ ଶିଶୁ କାଳ ରେ ଅପକ୍୵ତି ଦ୍ୱାରା, ଏକାଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେହ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ ନାହିଁ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ରହେ। ବସ୍ତୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜଣେ ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ରେ ଅସୁଭ ଆସେ, ଯଦିଓ ସେଗୁଡିକ ଅସତ୍ୟ। ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେହ, ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ, ଚେତନା ରେ ଯୋଗ ହେଲେ, ଜୀବ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଦେହ ଧରିଥାଏ ଓ ଛାଡିଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଶୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଘାସ ଓ ପାଣି ଉପରେ ଚେପୁଟି ଥିବା ଲାଇଚ ପରି, ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଦେହ ର ସାକ୍ଷାତ୍କାର କୁ ଛାଡିପାରେ ନାହିଁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟ ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଅଛି, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି; ଯାହା ହୋଇଛି, ଅଛି, ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସମସ୍ତ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ ରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଜୀବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କରେ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା ରେ କ୍ରିୟା ଚାଲିଥାଏ, ତେବେ ଅନାତ୍ମା ର ନିବୃତ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖ ରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ପ୍ରଭୁ ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଉପାସନା କର—ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତାଙ୍କର ଭାବି, ଯାଁଠୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଏବଂ ଲୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଶ୍ରୀନାରଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ, ହଂସମାର୍ଗ ଦେଖାଇ ଦେବାକୁ ଶେଷ କରି, ବିଦାୟ ନେଇ, ସିଦ୍ଧଲୋକକୁ ଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ରାଜର୍ଷି, ପୁଅମାନେ କୁ ସୃଷ୍ଟି ର ସୁରକ୍ଷା ଶିଖାଇ, କପିଳ ର ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଏକାଗ୍ର ମନ ଦ୍ୱାରା, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣ ଉପାସନା କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡି, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସାର୍ଥକ ତୁଳ୍ୟତା ପାଇଲେ। ଏହି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ର ଉପଦେଶ ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଗାଇଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ଏହା ପଠାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ସେ ମୂଳ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ମୁକୁନ୍ଦ ର ଏହି ପବିତ୍ର ଗ୍ରୀମା, ଯାହା ଜଗତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଦିବ୍ୟ ଋଷି ର ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବାହିତ; ଏହା ଶୁଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରମ ପଦ ପାଇଁ, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ର ଚକ୍ର ରେ ଭ୍ରମଣ କରେ ନାହିଁ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଏହି ଆଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଯାହା ମୁଁ ଆଜି ପାଇଛି, ଏହା ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉପରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକ ଭିତରେ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ଅଚିନ୍ହା ହେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ବ୍ରଜ ର ଜନନୀମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନଥିବାରୁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ପାଇଲେ; ଏହା ମୁଖ୍ୟ ହାତୀ ରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀ ମାନେ ପରି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚାଳ, ଆଶ୍ରୟ, ହାସି, ଚହାଲି, ମଧୁର କଥା, ମନୋହର କ୍ରୀଡା ରେ ଚିତ୍ତ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ବ୍ରଜ ର ଜନନୀମାନେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି କୃଷ୍ଣ ରେ ଆତ୍ମା ଲଗାଇ, ତାଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଅନୁକରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜକୁ ‘ମୁଁ ତିନି’ ଭାବିଲେ। ଚାଲିବା, ହସିବା, ଚହାଲି, କଥା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ରେ, କୃଷ୍ଣ ର ପ୍ରେମିକାମାନେ, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଧରି, କୃଷ୍ଣ ର ଲୀଳା କୁ ଅନୁକରଣ କରି, ମନ ରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଲେ—‘ମୁଁ ତିନି’। ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ କୃଷ୍ଣ ର ଗାନ କରି, ଜଙ୍ଗଲ ରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଭ୍ରମଣ କରି, ମନ ହାରାଇ, ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଗଛମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଦାଣ୍ଡି ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମା ରେ ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ଆକାଶ କୁ ଚାହିଲେ। "ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛମାନେ, ତମେ କି ନନ୍ଦ ର ପୁଅ, ଆମ ଚିତ୍ତ ଚୋରାଇଥିବା, ପ୍ରେମ ଭରା ଚହାଲି ଓ ମଧୁର ହାସି ଦେଇଥିବା, ଏହିପଥ ଦେଇ ଯାଇଛି କି?" "କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଗଛମାନେ, ରାମ ର ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାହା ହାସି ଦେଖି ଅଭିମାନୀ ମହିଳାମାନେ ମୃଦୁ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେ ଏହିପଥ ଦେଇ ଯାଇଛି କି?" "ଏ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ତୁଳସୀ, ଗୋବିନ୍ଦ ର ଚରଣ ର ପ୍ରିୟ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ର ଝୁଣ୍ଡ ରେ ଘିରି, ତୁମେ କି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅଚ୍ୟୁତ ର ଦେଖିଛ?" "ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଜାତି, ଯୂଥିକା, ତୁମେ କି ମାଧବ ର ଦେଖିଛ, ତାଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶ ରେ ଆନନ୍ଦିତ?" "ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଳ୍ବ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗଛମାନେ, ଯମୁନା ତୀର ରେ, ଆମେ ମନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଛୁ, କୃଷ୍ଣ କେଉଁପଥ ଦେଇ ଯାଇଛି ବତାଅ।" "ଧରିତ୍ରୀ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଛ, ଯେଉଁ ତୁମେ ଶ୍ରୀକେଶବ ର ପଦ ଛୁଇଁ ଉଲ୍ଲାସ ରେ କୁନ୍ଦଳି ତିଆରି କରୁଛ? ଏହା ତାଙ୍କର ପଦ ସ୍ପର୍ଶ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ, କିମ୍ବା ବରା ରୂପ ର ଆଲିଙ୍ଗନ?