ଏହି ଜଗତର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମାର ଯାତ୍ରା କିପରି ହୁଏ, ତାହା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମହାର୍ଷି ନାରଦ କହିଲେ—ଯେପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ, କେବେ ଏହି ଦେହରେ, କେବେ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ। ଏହି ଦେହକୁ ନେଇ ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମନରେ ଧାରଣ କରେ, ତାହାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରି ଆବାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ଗତ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ବି ଏହି ଦେହର ମନର ଚଳନରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହି ଦେହରେ ଯାହା ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଶୁଣିନାହାନ୍ତି, ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେତେବେଳେ ତାହିଁ ରୂପ ମନରେ ଆସିଯାଏ, କାରଣ ତାହା ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି। ଏହିପରି, ହେ ରାଜନ୍, ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଦେହଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତାହା ଦେଖିନଥିବା ଅନୁଭବ ମନରେ ଧରାପଡ଼େନି। ମନ ଏକାଉଁ ମାନବକୁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ରୂପ, ଏବଂ ଯାହା ହେବ ନାହିଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବି ଦେଖାଏ। ଏଠାରେ, କେବେ କେବେ ଯାହା ଦେଖିନାହାଁତି, ଶୁଣିନାହାଁତି, ସେମାନେ ମନରେ ଆସିଯାଏ; ତେଣୁ ଦେଶ, କାଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ। ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଉପଲବ୍ଧ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ପୁନିପୁନି ଆସେଓଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନୁଭୂତି। ଯେତେବେଳେ ମନ ସୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ହଟିଯାଏ ଓ ସବୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନାଦି ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣର ବିନ୍ୟାସ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏନି। ଶୟନ, ମୂର୍ଛା, ବ୍ୟଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ବେଳେ ପ୍ରାଣ ଅବରୋଧ ହେଉଥିବାରୁ ‘ମୁଁ ଅଛି’ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନି। ଗର୍ଭରେ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ ଅପରିପକ୍ୱତାରୁ ଏହି ଏକାଦଶ ଅନ୍ତଃକରଣ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନି, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୁଚିଯାଏ। ବିଷୟ ନ ଥିଲେ ବି ଏହି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ; ବିଷୟ ଚିନ୍ତା କଲେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଶୁଭ ଘଟେ, ଯଦିଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅସତ୍ୟ। ଏପରି, ପଞ୍ଚ ଅନ୍ତଃକରଣ ତିନି ଓ ସୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ତାହାକୁ ଜୀବ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରେ ଓ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ଯେପରି ଏକ ଲାଲୁଁ ଘାସ ଓ ପାଣି ଉପରେ ଚାଲିବା ବେଳେ ନ ଛାଡ଼େ, ନ ରହିଥାଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ବେଳେ ବି ଦେହ ଭାବକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ି ପାରେନି। ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏନି, କିନ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ଅଛି, ଯାହା ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟ ମନେ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ଅବିଦ୍ୟା ଯାଏନି, ସେପରି ଆତ୍ମା ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହିଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭଗବାନ ହରିଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର। କାରଣ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ତାଙ୍କଠାରୁ ହୁଏ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତ ନାରଦ ମୁନି ହଂସପଥ ଦେଖାଇ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ସିଦ୍ଧଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା କରିବେ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦେଇ, କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି କଲେ; ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ଲୟ ପାଇଲେ। ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ଏହି ପାରମାର୍ଥିକ ଉପଦେଶ ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଯାଯାଇଛି; ଯେଉଁଯେଉଁ ଏହାକୁ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପବିତ୍ର ମହିମା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଝରିଛି; ଏହା ଶୁଣିଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ଦି ଏହି ଭୂଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ନାହିଁ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ପାରମାର୍ଥିକ ଉପଦେଶ ପାଇଁ ମୋର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଗଲା, ଯାହା ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଦୁହିଁଙ୍କର ଏହି ଓ ପରଲୋକ ଧର୍ମ ସଂପର୍କରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତି କରେ। ଏଉଁଠି ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ଅଚାନକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ବ୍ରଜର ଶ୍ରୀମତୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ତେଣୁ ସେମାନେ ନେତା ବିହୀନ ମହିଳା ହାତୀମାନେ ପରି ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ଭଗବାନଙ୍କ ଚଳନ, ସ୍ନେହ, ହାସ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ ନୟନ, ମଧୁର କଥା ଓ ଲୀଳା ଭାବନାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କ ଚରଣରେ ମନ ମୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—‘ମୁଁ କୃଷ୍ଣ’ ବୋଲି ଭାବି ତାଙ୍କ କ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କଲେ। ଚଳିବା, ହସିବା, ଚାହିଁବା, କହିବା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମିକାମାନେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଅନୁକରଣ କରି, ‘ମୁଁ ସେ’ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କର ଗୀତ ଗାଇ, ମନ୍ଦିରା ମନ୍ଦିରା ଅଳସ୍ୟ ପରି ଅନ୍ତର ଅନ୍ତରେ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଛମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଦୂରେ ଦଢ଼ି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ପୁରୁଷ ବିରାଜିତ। ‘ହେ ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ପ୍ଳକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛମାନେ, କି ତୁମେ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଏହିପଥରେ ଯିବାକୁ ଦେଖିଛ?’—ଯିଏ ତାଙ୍କର ଚାହାଣି ଓ ହାସ୍ୟରେ ଆମ ମନ ଚୋରି ନେଇଛନ୍ତି। ‘ହେ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାଙ୍କର ହାସ୍ୟ ଗର୍ବିତାଙ୍କୁ ନମ୍ର କରେ, ସେ କି ଏଠାରେ ଗଲେ?’ ‘ହେ ପବିତ୍ର ତୁଳସୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ପ୍ରିୟ, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ତୁମକୁ ଘେରିଛି, ତୁମେ କି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛ?’ ‘ହେ ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯାତି, ଯୂଥିକା, କୃଷ୍ଣ ତୁମକୁ ଛୁଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଏଠାରେ ଗଲେ କି?