ଏହି ସଂସାରର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟେ ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲିଥାଏ—ସେଠାରେ କହାଯାଏ ଯେ, ଆମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୃଶ୍ୟରୂପେ ନୁହେଁ, ଲୁକ୍ତ ଅଟକିଥାଏ। ଏହି ବିଷୟରେ ନାରଦ ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ମାନବ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଉଁଥିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳ ସେ ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅବିରତ ଭାବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ଭୋଗ କରେ। ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଶୁଅଁଥିବା ବେଳେ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେହ ଦ୍ୱାରା କର୍ମର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ। ଯେଉଁ କିଛି ବ୍ୟକ୍ତି ମନେ କରନ୍ତି, ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେଉଁଥିରୁ ନିଜର ପୁନଃଜନ୍ମ ଆସେ। ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ଦେହର କର୍ମ ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନିତ ହୁଏ। ଏହି ଦେହରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅନୁଭବ କିମ୍ବା ଦେଖିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ହୁଏନି, କିନ୍ତୁ କେତେବେଳେ ଏହି ଦେହର ଭିତରେ ଏହି ରୂପ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏପରି ରୂପ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ ହୋଇନଥିଲା। ମନ ଏକା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ରୂପ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଅଭାବୀ ରୂପ ଦେଖାଏ। କେବେକେବେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ହୁଏନି, ସେହି ମନରେ ଆସିଯାଏ; ଏହିପରି ଅନୁମାନ କରିବା ଦରକାର ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ। ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ବଷ୍ତୁ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ। ଯେତେବେଳେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ରହେ, ତେବେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ଦୂର ହୁଏ ଓ ସବୁ କିଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ବୋଧ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣର ଅନାଦି ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। ଶୟନ, ମୂର୍ଛା, ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ, ଶ୍ୱାସ ବିଘ୍ନ ପାଇଁ ‘ମୁଁ ଅଛି’ ବୋଧ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ। ଗର୍ଭ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ, ଅପକ୍ୱତା ପାଇଁ ଏହି ଏଗାରୋଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୁଚିଯାଏ। ବସ୍ତୁ ଉପସ୍ଥିତ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ; ଯେପରି ଜଡିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ରିୟ ବଷ୍ତୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅବାସ୍ତବ ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ। ଏହିପରି, ପାଞ୍ଚ ଧାତୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଦେହ ଧାରଣ କରେ, ଛାଡ଼ି ଦିଏ ଓ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଏକ ଜଳଘୁଣ୍ଟି ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଜୀବ ଦେହ ସହିତ ଏକାତ୍ମତା ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ। ଦୃଶ୍ୟ ଯେପରି ନଶ୍ୱର, ଅଦୃଶ୍ୟ ତେଣୁ ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ; ଯେଉଁ ଥିଲା, ଯେଉଁ ଅଛି, ଯେଉଁ ହେବ, ସେସବୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଅବିଦ୍ୟା ଅଛି, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ଆତ୍ମାର ନିବନ୍ଧନ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଏହି ବନ୍ଧନ ରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ଯେଉଁଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ସେହି ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାବେ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଭଗବତ୍ତୋମ ନାରଦ ହଁସମାନେ ଚାଲିଥିବା ପଥ ଦେଖାଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସିଧ୍ଧଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା କରିବା ଉପଦେଶ ଦେଇ, କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଧ୍ୟାନ କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସେ ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ହେ ପାପରହିତ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଗାଇଥିଲେ; ଯିଏ ଏହାକୁ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସଂସାରିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପବିତ୍ର ମହିମା, ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି; ଯିଏ ଏହାକୁ ଶୁଣେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ି ଏହି ଭବଚକ୍ରରେ ଘୁରେନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ପାରମାର୍ଥିକ ଉପଦେଶ ମୋତେ ମିଳିଛି, ଯାହା ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଦୁହିଁଙ୍କର ଧର୍ମ ଏବଂ ଏହି ଓ ପରଲୋକର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ନିବାରଣ କରେ। ଏହିପରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିଲେନି, ସେମାନେ ନାୟକ ହାରାଇ ଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ପରି ବିୟୋଗ ଅନୁଭବ କରି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଚଳନ, ନିର୍ମଳ ସ୍ନେହ, ହାସ୍ୟ, ଚାହାଣି, ମଧୁର ବାଣୀ ଓ ଚମତ୍କାର ଲୀଳାରେ ମନ ଲଗାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କର ମାୟାରେ ମନୋମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଚେଷ୍ଟାକୁ ଅନୁକରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜକୁ ‘ମୁଁ ସେ’ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଚଳିବା, ହସିବା, ଚାହିବା, କଥାବତା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମିକାମାନେ, ତାଙ୍କର ଦେହର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରି, ‘ମୁଁ କୃଷ୍ଣ’ ବୋଲି ଭାବି, ତାଙ୍କର ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ସମୁଦାୟ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ମନ୍ଦିରା ହେବା ପରି ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଗଛମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛମାନେ! ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଏହି ରାସ୍ତା ଦେଇ ଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ଚାହାଣି ଓ ହାସ୍ୟ ଆମର ମନ ଚୋରାଇ ନେଇଛି? ହେ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଗଛମାନେ! ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାଙ୍କର ହାସ୍ୟ ଅହଂକାରୀମାନଙ୍କୁ ମୂର୍ଛିତ କରେ, ସେ କି ଏହିଠାରେ ଗର୍ବିତ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇଛନ୍ତି?