ଏଠି ନାରଦ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ କୌଣସି କର୍ମ ଜଣେ ପୁରୁଷ କରନ୍ତି, ଏହି ଦେହ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କଲେ ପରେ ସେ କର୍ମର ଫଳ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ବିଷୟରେ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ସଦା ବିଚାର କରନ୍ତି—କର୍ମ ତ ଗୁପ୍ତ, ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଫଳ ଅବଶ୍ୟ ମିଳେ । ନାରଦ କହିଲେ—ଯେଉଁ କର୍ମ ଏଠି କରାଯାଏ, ସେହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ପରଜନ୍ମରେ ଅନ୍ତରାୟ ଛାଡ଼ି ଫଳ ଭୋଗ କରେ, ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ନିଶ୍ଚେତ ଦେହକୁ ଛାଡି ଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଦେହ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେହ ଦ୍ୱାରା କର୍ମର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି । ଏଠି ଯେଉଁ କିଛି ମନରେ ଧାରଣ କରି ‘ମୁଁ ଏହି’ ଭାବି କାମ କରେ, ତାହାର ଫଳ ସେ ଭୋଗ କରେ, ଏହି ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ । ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବଦେହର କର୍ମ ମନର ଗତିରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ । ଏହି ଦେହରେ ଯଦି ଅନୁଭୂତି, ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ ହୋଇନାହିଁ, ତଥାପି କେବେ କେବେ ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ସେ ରୂପ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, କାରଣ ସେ ଆପଣ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି । ଏହିପରି, ମନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଦେହ କେବେ ହେବ ନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । କେବେ କେବେ ଯେଉଁ ଦେଖିନାହିଁ କିମ୍ବା ଶୁଣିନାହିଁ, ତାହା ମନରେ ଆସିଯାଏ—ଏହିପରି ଦେଶ, କାଳ ଓ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଆସେ ଓ ଯାଏ—ଏହି ଚକ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଲାଗୁଚି । ଯେତେବେଳେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ରହେ, ତେବେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଛାୟା ପରି ଦୂରିଯାଏ ଓ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ହୁଏ । ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନାଦି ଅନ୍ତଃକରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଗୁଣ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ । ନିଦ୍ରା, ମୂର୍ଛା, ଦୁଃଖ, ଶ୍ୱାସ ବିଘାତ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ‘ମୁଁ ଅଛି’ ଭାବ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ । ଗର୍ଭ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ ଅପକ୍ୱତା ଦ୍ୱାରା ଏକାଦଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୁଚିଯାଏ । ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ—ବିଷୟ ଚିନ୍ତା କରିବାରୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସୁଭ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ସେ ଅସତ୍ୟ । ଏହିପରି, ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଜୀବ ଭାବ ପାଏ । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଛାଡେ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ । ଏଠି ଜଣେ ଲୁଇ ଘାସ ଓ ପାଣି ଉପରେ ଯେପରି ନ ଯାଏ ନ ରହେ, ସେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଭାବକୁ ଛାଡିପାରେ ନାହିଁ । ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହ ଦୃଶ୍ୟ ପରି ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ହେବ, ସେ ସବୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କୃତ କର୍ମକୁ ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ, ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ଅ-ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ହୁଏ । ଏହିପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଲାଗି ଏହି ସବୁ ରୁପାନ୍ତର ଠାରୁ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାବେ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍, ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ସେଇ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତାଙ୍କର ଭାବି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ । ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ଭଗବାନ ନାରଦ, ହଂସମାନେ ଯେଉଁପଥ ଚାଲନ୍ତି, ତାହା ଦେଖାଇ ବିଦାୟ ଦେଇ ଶିଦ୍ଧଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ । ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜର୍ଷି, ପୁଅମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ଶିଖାଇ, ତାପସ୍ୟା ପାଇଁ କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦରେ ଭକ୍ତି କଲେ; ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସାଦୃଶ୍ୟ ଲାଭ କଲେ । ହେ ପାପରହିତ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଉଥିଲେ; ଯିଏ ଏହି ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠ କରେ, ସେ ଭୌତିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି, ଯାହା ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଉପଦେଶ ଯିଏ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଓ ପୁନର୍ଭବ ନାହିଁ । ମୈତ୍ରେୟ ଆଉ କହିଲେ—ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଉପଦେଶ ମୋତେ ମିଳିଲା, ଯାହା ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ପରଜନ୍ମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ । ଏହିପରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ବ୍ରଜର ଅପସରାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ନେତାହୀନ ମହିଳା ହାତୀ ପରି ବିଷାଦ ଭର୍ତ୍ତି ହେଲେ । ତାଙ୍କର ଚଳନ, ସ୍ନେହ, ହାସ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି, ମଧୁର କଥା ଓ ଲୀଳାରେ ମନ ଏମିତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲା ଯେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କର ଭାବରେ ଏକେକ ଗୋପୀ ତାଙ୍କର ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଚଳନ, ହାସ୍ୟ, ଦୃଷ୍ଟି, କଥା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ ମନେ ମନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରି, ‘ମୁଁ ସେଇ’ ବୋଲି ନିଜକୁ ବିଚାରି ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ କରି, ବନ୍ୟ ବନ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କରି, ପ୍ରେମବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଗଛମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ବିରାଜିତ, ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—‘ହେ ଆଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଏହିପଥେ ଯାଇଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର ଚାହାନି ଓ ହାସ୍ୟ ଆମ ମନ ଚୋରି ନେଇଛି ।’ ‘ହେ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାହାର ହାସ୍ୟ ଗର୍ବିତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ କରେ, ସେ କି ଏହିପଥେ ଯାଇଛନ୍ତି?’ ‘ହେ ପବିତ୍ର ତୁଳସୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣ ପ୍ରିୟ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଘିରି ଅଛନ୍ତି, କି ତୁମେ ଦେଖିଛ ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠି ତୁମ ସଜା ଧରି ଯାଇଛନ୍ତି?’ ‘ହେ ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯାତି, ଯୂଥିକା, ମାଧବ ତୁମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଏଠି ଗଲେ କି?