ଏହି ଗଳ୍ପରେ ଏକ ଦୟାଳୁ ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଋଷି ନାରଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପଦେଶ ଓ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋଚନା ହେଉଛି। ନାରଦ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: ମୃଦୁ ସ୍ଭାଭାର ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ରମ ଏକ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ପରି—ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ। ମନୁଷ୍ୟ ଅସ୍ଥାୟୀ ରତିର ଆନନ୍ଦ ଲାଗି ମନ କ୍ରିୟାରେ ଲିନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ଜନନୀମାନଙ୍କର ମଧୁର କଥା ମକୁଡ଼ମାନଙ୍କର ଗୀତ ପରି କାନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ଘରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବା ସମୟରେ, ଦିନ ଓ ରାତି ଅନ୍ୟଜଣା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଭେଡ଼ାପରି ସମୟ ଜୀବନକୁ ଭକ୍ଷିତ କରେ। ଏହି ଅନ୍ତରାଳରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନଥିବା ଶିକାରୀ—ମୃତ୍ୟୁ—ତାର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରେ। ନାରଦ ଚେତାବନୀ ଦେଲେ: ଓ ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ, ଯାହାର ହୃଦୟ ଏମିତି ବିଦୂର୍ଣ୍ଣ। ତେଣୁ, ହରିଣର ଚରିତ୍ର ଦେଖି ନିଜ ମନକୁ ହୃଦୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଯେପରିକି ରଥୀ ରଥର ରଶି ଧରେ। ଜନନୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଗୀତ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ଦିନ ସ୍ବାନର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିଜକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କର। ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଚିନ୍ତା କରିଛି। ଯଦି ଗୁରୁମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିବେ, କାହିଁକି ଏହା ଖୋଲି କହନ୍ତିନି? ନାରଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ: ତୁମର ଦୂର୍ବିନ୍ଧା ନିବୃତ୍ତ ହେଇଛି। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଷୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ଏଠାରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଶରୀରରେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ବେଦଜ୍ଞ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହା ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି—କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ଅଟୁଟ ରହେ। ନାରଦ କହିଲେ: ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାହାର ଫଳ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ପରଲୋକରେ ମନ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ କରେ। ଏପରି, ଜଣେ ଲୋକ ଘୁମୁଥିବା ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଏହି ଶରୀର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ କରେ। ମନୁଷ୍ୟ 'ମୁଁ ଏହି' କୁ ମନରେ ଧରିଥିଲେ, ତାହାର ଫଳ ପାଇଥିବାରୁ ପୁନଃଜନ୍ମ ହୁଏ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଦେଖି ମନ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ଶରୀର ର କାର୍ଯ୍ୟ ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଏ। ଏହି ଶରୀରରେ ଅନୁଭବ, ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା ହୋଇନାହିଁ; ତଥାପି ଏକ ଦିନ ଏହି ଆକୃତି ମନରେ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ତେଣୁ ରାଜା, ଜୀବ ଏହି ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆକୃତିକୁ ପାଉଛି; ଅନୁଭୂତି ନଥିବା ଅର୍ଥ ମନ ଧରିପାରେ ନାହିଁ। ମନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଆକୃତି, ଭବିଷ୍ୟତ ଆକୃତି, ଏବଂ ନଥିବା ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ କିଛି ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅନୁସାରେ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ। ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉପଲବ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ସେଗୁଡିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ମନ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ, ଅନ୍ଧାର ପ୍ରଭା ପରି ଚାନ୍ଦର ଛାୟା ଦୂର ହୋଇ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ମନୁଷ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନାଦି ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଗୁଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ଘୁମ, ମୃଚ୍ଛା, ଦୁଃଖରେ, ଶ୍ୱାସର ବିଘ୍ନରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ଆସେନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁ ଅଗ୍ନିରେ ମଧ୍ୟ। ଗର୍ଭ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ, ଏଗାରଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଲୁଚିଯାଏ। ଦ୍ରବ୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ର ଅଟୁଟ ରହେ; ଦ୍ରବ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନର୍ଥ ଆସେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଏପରି, ପାଞ୍ଚ ଧାରଣା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର, ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ, ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ଜୀବ ହେବାକୁ ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରେ ଓ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା, ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଘାସ ଓ ଜଳରେ ଲିଜ୍ ଯେପରି ନ ଛାଡ଼େ, ନ ରହେ, ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଶରୀର ଭାବ ଛାଡ଼ି ପାରେନାହିଁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଦୃଶ୍ୟ ପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ରହେ; ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ଅଛି, ଯାହା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସମସ୍ତ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ କରେ। ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଅଜ୍ଞାନ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅନାତ୍ମା ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଭଜ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତାଙ୍କର ଭାବରେ ଦେଖ, ଯାହାଠୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ଦେବ ନାରଦ, ହଂସମାନଙ୍କର ପଥ ଦେଖାଇ, ବିଦାୟ ଦେଇ, ସିଧ୍ଧଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ରାଜର୍ଷି, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ଶିଖାଇ, କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ, ଅଟୁଟ ଭାବରେ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣକୁ ଉପାସନା କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସଦୃଶତା ପାଇଲେ। ଓ ପାପଶୂନ୍ୟ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିବ୍ୟ ମୁନି ଗାଇଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ଏହା ପଠେବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର କୀର୍ତି, ଯାହା ଜଗତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରବାହିତ, ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମର ଅଭିନିବେଶ; ଏହି କଥା ଶୁଣିବାରେ ଉତ୍ତମ ଦଶା ମିଳେ, ବନ୍ଧନ ଶେଷ ହୋଇ, ପୁନଃ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଘୁଞ୍ଚି ନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅତୀତ ଉପଦେଶ, ଯାହା ମୁଁ ଏବେ ପାଇଛି, ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ—ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ। ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଶୁକଦେବ କଥା କହିଲେ: ଭଗବାନ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଯିବା ସମୟରେ, ବ୍ରଜର ଜନନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ହାତୀଣୀମାନେ ପରି ବିନ୍ଦୁ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଭଗବାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ, ମମତା, ହାସ୍ୟ, କ୍ରୀଡାପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ମଧୁର କଥା, ଏବଂ ରମ୍ୟ ଲୀଳାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।