ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ, “ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ, ଯାହାଁରୁ କିଛିମାତ୍ର ଭୟ ଉପଜେ ନାହିଁ, ସେଇ ପରମ ଆତ୍ମା। ଯିଏ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ସେଠିକେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ, ଏବଂ ସେଠିକେ ଗୁରୁ—ହରି ସ୍ୱୟଂ। ଏହି ଉତ୍ତମ ରହସ୍ୟକୁ ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ତୁମେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ନାରଦ ଏକ ଉଦାହରଣ ଦେଲେ—ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀ, ଯିଏ ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜେ, ଷଡ୍ପଦୀ (ମଧୁମକ୍ଷୀ) ମାନେ ଗାଉଥିବା ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ୱରର ଲୋଭରେ ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ଆଗରେ ଅତୃପ୍ତ ନିରନ୍ତର ଲୋଭୀ ନିଅଁ (ବଘା) ଅଛନ୍ତି, ପଛରେ ଏକ ମୃଗ, ଯାହା ଶିକାରୀଙ୍କ ତୀରରେ ଆହତ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ନାରଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲେ—ମୃଦୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପରି ଆଶ୍ରମ ଏଠାରେ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ; କାମ ପ୍ରେରିତ ଦ୍ରୁତ ଏହି ସଂସାରୀ ସୁଖକୁ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିବା ପୁରୁଷ ଏହାରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଷଡ୍ପଦୀଙ୍କର ଗୀତ ପରି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧୁର କଥାରେ ଶ୍ରବଣକୁ ଆକର୍ଷିତ କରନ୍ତି। ଆଗରେ ଦିନ ଓ ରାତି ପରି ଶ୍ରମ ଏବଂ କାଳ ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ଗ୍ରସିଯାଏ, ତଥାପି ସେ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଶିକାରୀ ମୃତ୍ୟୁ ତୀର ଛାଡ଼େ, ଏବଂ ଭିତରେ ହୃଦୟ ଆହତ ହୁଏ। ରାଜନ୍, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଦରକାର। ସେଠାରୁ ନାରଦ କହିଲେ—ମୃଗର ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ନିଜ ମନକୁ ହୃଦୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ରଥୀ ଯେପରି ରାଶି ଧରିଥାଏ, ସେପରି। ଷ୍ଟ୍ରୀ ଓ ସଂଗୀତର ସମ୍ପର୍କ କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ପଦେ ପଦେ ହଂସର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ, ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ପୃଥକ୍ ହୋଇଯାଅ। ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ମୁଁ ଶୁଣିଲି, ଚିନ୍ତନ କରିଲି। ଯଦି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା, ତେବେ ଗୁରୁମାନେ ଏହାକୁ କାହିଁକି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତିନାହିଁ?” ନାରଦ କହିଲେ, “ତୁମର ସନ୍ଦେହ ମୋର କଥାରେ ଦୂର ହୋଇଛି। ଜେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ, ସେଠି ସଂନ୍ଧି ହୁଏ। ଏଠି ମଣିଷ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହି ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ, ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। କର୍ମ ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେ ମନରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ମନ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଫଳ ଅବିରତ ଭୋଗ କରାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ମଣିଷ ଶୁଅଥିବା ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ଏହି କର୍ମ ଫଳ ଏହି ଦେହ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଭୋଗ କରେ। ଯାହା ମନେ ଧାରଣ କରେ, ତାହାର ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ। ମନର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିହେବା ଯାଏ। ଏହି ଦେହରେ ଜଣାନଥିବା କିଛି ଅନ୍ତରେ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ତାହା ମନରେ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଦେହ ଉପଜିତ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯାହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏନି, ତାହା ମନ ଧାରଣ କରିପାରେନାହିଁ। ମନ ଏହି ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ରୂପକୁ ଦେଖାଏ। କେବେ କେବେ ଅନୁଭୂତି ହୋଇନଥିବା କିଛି ମନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ସ୍ଥାନ, କାଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଷ୍କର୍ଷ କରିବା ଦରକାର। ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ସବୁ ଲୋକ ଏହି ଅନୁଭୂତିରେ ସାମିଲ। ଯେତେବେଳେ ମନ ସୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଗୁଣର ଅନାଦି ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି, ସେଠି ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ନିଦ୍ରା, ଅଚେତନତା, ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ। ଗର୍ଭରେ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ରହିଥାଏ। ବସ୍ତୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ, ଅବସ୍ଥା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଅସତ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ଦୁଃଖ ଆସେ। ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଜୀବ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଦେହ ଧାରଣ କରେ, ଛାଡ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଘାସ ଓ ପାଣି ଉପରେ ଲାଲୁ ଯେପରି ଛାଡ଼ି ନଯାଏ, ରହିଯାଏ, ସେପରି ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଦେହ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିପାରେନାହିଁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହ ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ, ସେ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ଅଛି, ଯାହା ହେବ, ସବୁ ଦିନ ରାତି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ମନ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଆତ୍ମାର ବନ୍ଧନ ହୁଏ। ଏହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦେହ ଓ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ଭଜିବା ଉଚିତ, ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତ ନାରଦ, ହଂସମାନେ ଯାଉଥିବା ମାର୍ଗ ଦେଖାଇ ଶୁଭାଶୀଷ ଦେଇ, ସିଦ୍ଧଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ଶିଖାଇ, କପିଳଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଉପାସନା କଲେ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ସଦୃଶ ହେଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ; ଯିଏ ଏହାକୁ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର କଥା, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉତ୍ସରିତ, ସଂସାରକୁ ପବିତ୍ର କରେ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଶୁଣେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନ ହୁଏ। ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ପାଇଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଥାଏ। ଏହିପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏକ ଦିନ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଅଚାନକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ରାସ ମହୋତ୍ସବରେ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ନାୟକ ହୀନ ମହିଳା ହାତୀ ପରି ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚାଳ, ସ୍ନେହ, ହାସ୍ୟ, ଚାହାନି, ମଧୁର କଥା ଓ ଲୀଳାରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲା।