ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଦ୍ଧର ଉନତିଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷରେ ଉପସମାପ୍ତ ହେଉଛି, ଯାହା ପରମହଂସମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର। ମୁଁ ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେଉଛି, ଯେଉଁ ଭଳି ମଧୁମକୁ ଫୁଲର ରସ ନେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଭଗବାନ୍ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ବେଦର ଏସେନ୍ସ ଦେଇ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତିର ଅମୃତ ବିତରଣ କରିଥିଲେ, ଏହି ସଂସାରର ଭୟ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ। ହରି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକୃତିର ନାୟକ; ତାଙ୍କର ପଦ ହେଉଛି ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ନିରାପତ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମା, ଯାଁଠୁ କିଛି ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଣିଛି, ସେ ଏକ ନିଜେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ—ହରି ନିଜେ। ନାରଦ ମୁଁ କହିଲେ: "ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଏଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ କହିବି, ଆଗ୍ରହପୂର୍ବକ ଶୁଣ।" ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀ, ନିରାପତ୍ତି ଖୋଜି କମଳାତ୍ମା ମାନଙ୍କ ସଂଗରେ ଯାଏ, ତାହା ଷଡ଼ପଦୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ଗୀତରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାହାର ଶବ୍ଦ ପାଇଁ ଲୋଭୀ ହୁଏ; ଆଗରେ ଅସ୍ତରୂପ ଭେଡ଼ା ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ତେଣୁ ତାହା ଅଗ୍ରଜ ହୁଏ, ପଛରେ ଏକ ମୃଗ—ଶିକାରିର ତୀରରେ ଆହତ—ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି: ମୃଦୁ ସ୍୵ଭାବର ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରମ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ପରି କମ୍; ଅପେକ୍ଷା ଓ ଇଚ୍ଛା ଜନିତ ସଂସ୍ପର୍ଶର ଏହି ଅନୁଭୂତିରେ ଜୀବ ଲଗି ରହିଥାଏ। ଷଡ଼ପଦୀମାନଙ୍କର ଗୀତ ପରି, ନାରୀମାନଙ୍କର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭାଷା କାନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରେ। ଆଗରେ ଭେଡ଼ା ପରି, ସମୟ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଜୀବନ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାଏ ଜଣା ନାହିଁ। ଏହି ସମୟ ଅନ୍ଦରେ, ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ଶିକାରି—ମୃତ୍ୟୁ—ତୀର ଫିଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଭିତରେ ହୃଦୟ ଭିଦ୍ରା ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ମୃଗର ଚରିତ୍ର ଦେଖି ନିଜର ମନକୁ ହୃଦୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ରଥୀ ରଥର ରାଶି ପରି। ନାରୀ ଓ ଦଳର ଗୀତର ସଂଗ ଛାଡ଼, ଦୀରେ-ଦୀରେ ହଂସର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ—ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ ଓ ପ୍ରତିପଦ ଆତ୍ମସ୍ଥ ହେଉ। ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଚିନ୍ତା କରିଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିଲେ ଶିକ୍ଷକମାନେ କାହିଁକି ଏହା କହିନାହାନ୍ତି?" "ମୋ ମହା ସନ୍ଦେହ ତୁମର କଥାରେ ଦୂର ହୋଇଛି। ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପହଁଚିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେଠାଁ ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।" "ଏଠାରେ ଜଣେ ଲୋକ ଯେଉଁ କାମ କରିଥାଏ, ଏହି ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଶରୀରରେ ସେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।" "ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି: କର୍ମ ଅପରିଚିତ ରହିଥାଏ, ପ୍ରକଟ ନୁହେଁ।" ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଯେଉଁ କାମ କରିଥାଏ, ସେହି କାମ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ରଜ ଜନ୍ମରେ ଫଳ ଭୋଗ କରେ, ଅବିରତ ଭାବେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା।" "ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଶୟନ ଓ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ତେଣୁ କର୍ମର ଫଳ ଏହି ଶରୀର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶରୀରରେ ଭୋଗ କରେ।" "ଯେଉଁ କାମକୁ 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବେ ମନରେ ଧରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ପାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୁନଃଜନ୍ମ ହୁଏ।" "ଯେପରି ମନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ଶରୀରର କର୍ମ ମନର ଚଳାଚଳରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।" "ଏହି ଶରୀରରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ଦେଖିନାହିଁ, ଶୁଣିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଏହି ଆକୃତି ନିଜର ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ।" "ଏହିପରି, ରାଜା, ଜୀବ ତାହାର ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆକୃତିକୁ ପାଏ; ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ମନ ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ।" "ମନ ଏକାଉଁ ଲୋକକୁ ପୂର୍ବ ଆକୃତି ଦେଖାଏ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଅଭବିଷ୍ୟତ ଆକୃତି ମଧ୍ୟ; ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ।" "ଏଠାରେ କେବେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ, ଶୁଣିନାହିଁ, ମନରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ଦେଶ, କାଳ, କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ।" "ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଅନୁକ୍ରମରେ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ସମସ୍ତଙ୍କର।" "ମନ ଯଦି ସତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖରେ ରହେ, ତେଣୁ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ଦୂର ହୋଇଯାଏ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।" "'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ଏପରି ଅନ୍ତରାୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଅନାଦି ବୃତ୍ତି ଅନୁସୂଚିତ ହୁଏ—ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଗୁଣ।" "ନିଦ୍ରା, ଅଚେତନ, ଦୁଃଖରେ, ଶ୍ୱାସ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ, 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁର ଜ୍ୱାଳାରେ ମଧ୍ୟ।" "ଗର୍ଭରେ ଓ ଶିଶୁବୟସ୍କରେ, ଅପରିପକ୍ୱତା ଦ୍ୱାରା, ଏକାଦଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ପ୍ରକଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମାବାସ୍ୟା ପରି।" "ବସ୍ତୁ ନାହିଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜୀବ ଯଦି ଵସ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଅସୁଭ ସ୍୵ପ୍ନ ଆସେ, ଯଦିଓ ସେ ଅସତ୍।" "ଏପରି, ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର, ତିନି ଓ ଶୋଳ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେ ଜୀବ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।" "ଏହି ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରେ ଓ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା, ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ।" "ଘାସ ଓ ଜଳରେ ଉପରେ ଚେପା ପରି, ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଶରୀର ଭାବ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।" "ଅଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟ ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଯାହା ଥିଲା, ଅଛି, ହେବା—ସବୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ ହୁଏ।" "ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ଚିନ୍ତା କରେ, ଅଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥାରେ କର୍ମ କରେ, ତେଣୁ ଅନାତ୍ମା ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।" "ସେଥିପାଇଁ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ପୂଜନ କର, ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ଶ ଭାବେ ଦେଖ, ଯାଁଠୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ: "ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ନାରଦ, ହଂସମାନଙ୍କର ପଥ ଦେଖାଇ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ସିଦ୍ଧଲୋକକୁ ଗଲେ।