ବ୍ରଜର ସୁନ୍ଦରୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ମିଳି, ତାଙ୍କର ବିଶେଷ କୃପା ପାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ହସିଲେ, ମଜା କଲେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଛୁଇଁଲେ, ଓ ନଖର ଛୁଆଁରେ ମଧୁର ରମ୍ୟତା ଜଗାଇଲେ। ଏହାରେ ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ ମନରେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ଏବଂ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବୋଲି ନିଜକୁ ଭାବିଲେ। ଏହି ଭାଗ୍ୟର ଗର୍ବ ଦେଖି, କେଶବ ତୁରନ୍ତ ସେଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅଧିକ ଶାନ୍ତି ଓ କୃପା ପାଇପାରିବେ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏଠାରେ ଚପ୍ତିଶ ଅନ୍ତ ହେଲା। ମୁଁ ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଯିଏ ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି ବେଦର ସାର ଆହୁରି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୋଧର ଅମୃତ ଦେଇ, ସଂସାର ଭୟ ଦୂର କରନ୍ତି। ହରି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ପ୍ରକୃତିର ନାୟକ; ତାଙ୍କର ଚରଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଯାଁଠାରୁ ଲୋକମାନେ ନିରାପଦ ହୁଅନ୍ତି। ସେଉଁଟି ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରେମର ନିଜ ଆତ୍ମା, ଯାଁଠାରୁ କେବେ ଭୟ ଆସେ ନାହିଁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ପାଇଥାଏ, ସେଇ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ, ଓ ଏହି ପଣ୍ଡିତ ହରିଙ୍କ ନିଜେ। ନାରଦ କହିଲେ: “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଏଭଳି ମିଳିଲା; ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ମହତ୍ତ୍ଵ ଦେଉଛି, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀ, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜି, ଷଡ଼ପଦମାନେ ଗାଉଥିବା ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ତାଙ୍କ ଧ୍ୱନି ପାଇଁ ଲୋଭୀ ହୁଏ। ଆଗରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓଲା ମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଦେଖି ତା ସତର୍କ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପଛରୁ ଏକ ହରିଣ—ଶିକାରୀର ତୀରରେ ଆହତ—ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି: ମୃଦୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ପରି; କାମନା ଜନିତ ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ମନ ଏହାରେ ଲିନ ହୁଏ। ଷଡ଼ପଦମାନେ ଗାଉଥିବା ଗୀତ ପରି, ସ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭାଷା କାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଆଗରେ ଓଲାମାନେ ପରି ସମୟ ଜୀବନକୁ ଖାଇ ଦେଉଛି, ଦିନ ଓ ରାତି ଅନୁଭବ ହୋଇ ନଥିବାବେଳେ ଘରେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶିକାରୀ—ମୃତ୍ୟୁ—ତୀର ଛାଡ଼େ। ରାଜନ୍, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ, ଯାହାର ହୃଦୟ ଉପରେ ତୀର ଲାଗିଛି। ସେଉଁଥିରେ ତୁମେ ହରିଣର ଆଚରଣ ଦେଖି, ନିଜ ମନକୁ ହୃଦୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ରଥୀ ଯେମିତି ରଶି ଧରିଥାଏ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଦଳର ସଙ୍ଗୀତକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ହଂସର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ, ଦେଖାଦେଖି କରି ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ନିଜକୁ ପୃଥକ କର। ତେବେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଶୁଣିଲି ଓ ଚିନ୍ତା କଲି। ଯଦି ଗୁରୁମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ କାହିଁକି ଏହା ଖୋଲାସା କରନ୍ତି ନାହିଁ?” ଏହିପରି ସନ୍ଦେହ ତୁମ ଉତ୍ତରରେ ଦୂର ହେଲା। ଏଠି, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ, ସେଠି ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଲୋକ ଯେଉଁ କ୍ରିୟା କରେ, ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ସେଉଁ କ୍ରିୟାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ। ବେଦବିଦ୍ ମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି: କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ରହେ, ପ୍ରକାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ନାରଦ କହିଲେ: ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପରଲୋକରେ ମନ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ। ଏକ ଲୋକ ଯେମିତି ଶୁଅଥିବା ଦେହକୁ ଛାଡ଼େ, ସେମିତି ସେ ଏହି ଦେହ ବା ଅନ୍ୟ ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହି ଲୋକ ଯାହାକୁ “ମୁଁ ଏହି” ବୋଲି ମନେ ଧରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଯେପରି ମନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ନ ଦେଖାଯାଇଥିବା, ନ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ଦେଖାଯାଇପାରେ, କାରଣ ଏହା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ତେଣୁ, ରାଜନ୍, ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଏହିପରି ଦେହର ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ଏହି ଆକୃତି ପାଏ; ଅନୁଭୂତି ନଥିଲେ ମନ ଏହାକୁ ଧରିପାରେ ନାହିଁ। ମନ ନିଜେ ପୂର୍ବ ଆକୃତି, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଅଭୂତ ଆକୃତି ଦେଖାଏ—ତୁମେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଅ। ଏଠାରେ, ଅନେକ ସମୟ ଦେଖିବା ଓ ଶୁଣିବା ନଥିବା ମନରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ତେଣୁ ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ। ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଆସିଯାଆଁଥିବା ଓ ଚାଲିଯାଆଁଥିବା; ଏହି ଅନୁଭବ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଧାରଣ। ଯେତେବେଳେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ରହେ, ତେବେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ଦୂରିଯାଏ, ଏହି ଜଗତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଅରମ୍ଭ ହିଁ ନଥିବା ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ। ନିଦ୍ରା, ମୂର୍ଛା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ଶ୍ୱାସ ବିଘ୍ନ ହେଲେ, ‘ମୁଁ ଅଛି’ ଭାବ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁର ତାପରେ ମଧ୍ୟ। ଗର୍ଭ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ, ଅପୌଷ୍ଠବଳ ଦ୍ୱାରା, ଏକାଦଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୁଚିଯାଏ। ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ବସ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ଅସତ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୁଃଖ ଆସେ। ଏପରି, ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ, ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ, ଚେତନା ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ଏହି ଜୀବ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଦେହ ଧରେ ଓ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଏକ ଲାଇଁ ଘାସ ଓ ପାଣି ଉପରେ ଯେପରି ନ ଚାଲିଯାଏ, ନ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଦେହ ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହ ପ୍ରକାଶ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଯାହା ହୋଇଛି, ଅଛି, ହେବ, ସେସବୁ ଦିନ ରାତି ଶୟାନ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ଅଜ୍ଞାନ ରହିଲେ, ଅନ୍ନାତ୍ମା ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ହୁଏ।