ଏକ ଶିତଳ, ସାନ୍ଧି ମାଟିରେ ଢାଙ୍କିଥିବା ନଦୀତଟରେ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ କୃଷ୍ଣ ଭିତରିଲେ। ସେଠାରେ ଶିତଳ ତଥା ସୁସ୍ୱାଦୁ ଗନ୍ଧ ଥିବା ପବନ ଲୋଟସ୍ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ବହି ଆସୁଥିଲା, ଏହି ମଧୁର ପରିବେଶରେ କୃଷ୍ଣ ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ଆଲିଙ୍ଗନ, ଖେଳମସ୍ତି, ଢିଲା ପଟି, ନଖର ସ୍ପର୍ଶ, ହାସି, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୃଦୁ ହସରେ, କୃଷ୍ଣ ରତିଦେବଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ କରି, ବ୍ରଜର ସୁନ୍ଦରୀମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ମହାପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କର କୃପା ଲାଭ କରି, ସେଇ ଗର୍ବିତ ଗୋପୀମାନେ ନିଜକୁ ସଂସାରରେ ସବୁଠାରୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବୋଲି ଭାବିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଉପରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅହଂକାରକୁ ଦେଖି, କେଶବ ତୁରନ୍ତ ସେଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଓ ଏକ ନୂତନ କୃପା ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ। ଏହିପରି ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଧର ଉନତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ପରମହଂସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର। ମୁଁ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଯିଏ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ବେଦର ସାର ଉତ୍ସାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଦାସମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତିର ଅମୃତ ଦେଇ, ସଂସାରର ଭୟ ଅପସାରଣ କରନ୍ତି। ହରି ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା, ପ୍ରକୃତିର ନାଥ, ତାଙ୍କର ପାଦ ହେଉଛି ଏହି ସଂସାରର ଲୋକମାନେ ନିରାପଦ ଅଶ୍ରୟ। ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମା, ଯାଁଠାରୁ କେବେ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ; ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ଜାଣେ, ସେଇ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ, ଏବଂ ସେଇ ପଣ୍ଡିତ ହରି ନିଜେ ଅଟୁଟ ଗୁରୁ। ନାରଦ କହିଲେ: "ହେ ମହାପୁରୁଷ, ତୁମ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଏଭଳି ଦିଆଯାଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ କହୁଛି, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ।" "ଏକ ସାନ୍ତ ଜନ୍ତୁ, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବ ଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶରଣ ନେଇ, ଛଅଟି ପାଁଜା ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଶବ୍ଦ ପ୍ରତି ଲୋଭୀ ହୋଇ, ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ତାକୁ ତୃପ୍ତି ନ ମିଳୁଥିବା ଏକ ନିର୍ମମ ନିକର ଓଲ୍ଫ୍ମାନେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ତା'ପଛରେ ଏକ ମୃଗ, ଶିକାରୀର ତୀରରେ ଆହତ, ତାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି।" "ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି: ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନିବାସ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ପରି ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ। କ୍ଷଣିକ ଭୋଗ ସନ୍ତୋଷ ଲାଗି ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ମିଳନରେ ଲିନ ହୁଏ। ଛଅଟି ପାଁଜା ଥିବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଗୀତ ପରି, ମହିଳାମାନଙ୍କର ମଧୁର ଭାଷଣ କାନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରେ। ଆଗରେ, ଓଲ୍ଫ୍ମାନେ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଜୀବନକୁ ଅନ୍ତ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଗୃହସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହି ସମୟରେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଶିକାରୀ—ମୃତ୍ୟୁ—ତୀର ଛାଡ଼ି ଆକ୍ରମଣ କରେ। ହେ ରାଜା, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ, ଯାହାର ହୃଦୟ ଏହି ଭାବେ ବିଧିସ୍ତ।" "ସେଥିପାଇଁ, ମୃଗର ଆଚରଣକୁ ଦେଖି, ନିଜ ମନକୁ ହୃଦୟରେ ରଖ, ଯେପରି ଏକ ସାରଥି ରାଶି ଧରେ। ନାରୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଗୋଷ୍ଠୀର ଗୀତ ଛାଡ଼, ଏବଂ ହଂସର ଶରଣ ନେଇ, ଶାନ୍ତ ଓ ନିବୃତ ହୋଇ ଦେଖ।" ରାଜା ପଚାରିଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଚିନ୍ତନ କରିଛି। ଗୁରୁମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିଲେ କାହିଁକି ଏହା କହନ୍ତି ନାହିଁ?" "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ଉପଦେଶରେ ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଗଲା। ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଠି ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।" "ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।" "ଏହି ବିଷୟରେ ବେଦବିଦ୍ମାନେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି: କର୍ମ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ।" ନାରଦ କହିଲେ: "ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ରଜନ୍ମରେ ତାହାର ଫଳ ଅବିରତ ଭାବରେ ଭୋଗ କରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା।" "ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଅଥିବା ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ସେପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଏହି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଭୋଗ କରେ।" "ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଯାହାକୁ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ମନରେ ଧାରଣ କରେ, ସେହି ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଲାଭ କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ।" "ଯେପରି ମନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।" "ଏହି ଦେହରେ ଯଦିଓ ଦେଖିନାହିଁ, ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ କିମ୍ବା ଶୁଣିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କେତେବେଳେ ତାହାର ଆକୃତି ମନେ ଆସିପାରେ, କାରଣ ଏହା ନିଜର ଭିତରେ ଅଛି।" "ସେଥିପାଇଁ, ହେ ରାଜା, ଦେହୀ ଏପରି ଦେହ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଆକୃତିକୁ ଲାଭ କରେ; ଯାହା ନିଜର ଅନୁଭବ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ମନ ଧରିପାରେନାହିଁ।" "ମନ ଏକାଏକି ପୂର୍ବ ଆକୃତି, ଭବିଷ୍ୟତ ଆକୃତି ଓ ଯେଉଁଠି ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଏ—ତୁମେ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ।" "ଏଠି କେବେ କେବେ ଯାହା ଦେଖିନାହିଁ, ଶୁଣିନାହିଁ, ତାହା ମନରେ ଆସେ; ତେଣୁ ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁମାନ କର।" "ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିବେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଆସିଯାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।" "ଯେବେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ ନିକଟରେ ରହେ, ସେବେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ଦୂରିଯାଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।" "'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ବୋଧ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଗୁଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲିଥାଏ।" "ନିଦ୍ରା, ମୂର୍ଛା, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଶ୍ୱାସ ଅବରୋଧରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ।" "ଗର୍ଭ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ, ଅପରିପକ୍ୱତା ଦ୍ୱାରା, ଏକଦଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ।" "ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ, ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ, ସ୍୵ପ୍ନରେ ଅଶୁଭ ଦେଖିଥାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସ୍୵ପ୍ନ ଅସତ୍ୟ।