ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଗୋପୀମାନେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଃଖ ଜଣାଇଲେ, ସେହି ଯୋଗେଶ୍ୱର, ସ୍ୱୟଂ-ତୃପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ନେହ ଭରା ହସରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇ ଗୋପୀମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଖୁସିରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ମୁହଁର ହସ ଦୁଇଟି ଶୁଭ୍ର ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା। ସେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ। ସେ ଶତଶଃ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ହୋଇ, ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୀତରେ ଗାଏଯାଉଥିଲେ। ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ସେ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚରଣ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ନଦୀତଟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀତଳ ଚରୁ ତଟରେ, ସେ ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ମନୋହର, ହଳକା, ପଦ୍ମଗନ୍ଧିତ ପବନ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତ ପ୍ରସାରିତ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ, ଖେଳଧ୍ୱନି, ଢିଲା ପଟି, ନଖସ୍ପର୍ଶ, ହସ, ଚାହାଁଣି, ହସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଭୃଜର ଶୋଭାବନ୍ତୀ ନାରୀମାନେକୁ କାମଦେବକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରି ଆନନ୍ଦିତ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ମହାପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇ, ସେମାନେ ନିଜମାନେ ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠାରୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବୋଲି ଅଭିମାନ କରିଲେ। କେଶବ ତାଙ୍କ ଏହି ଭାଗ୍ୟବୋଧ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ଅଭିମାନ କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଓ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଏକାଏକି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଏହିପରି ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧର ଉନତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ, ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର, ପରମହଂସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶାସ୍ତ୍ର, ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ମୁଁ ସେହି ପରମପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଯିଏ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ବେଦମାନଙ୍କ ରସ ଆହରଣ କରି, ନିଜ ଦାସମାନେଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୋଧର ଅମୃତ ଦେଇ, ସଂସାର ଭୟ ଦୂର କରିଥାନ୍ତି। ହରି ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକୃତିର ନାଥ; ତାଙ୍କର ପାଦ ହେଉଛି ଶରଣ, ଯାଁଠାରୁ ଲୋକମାନେ ନିରାପଦ ହୁଅନ୍ତି। ସେହି ପରମାତ୍ମା ଏକାଇ ଆତ୍ମୀୟ, ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ କେବେ ଭୟ ନ ଥାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ସତ୍ୟ ଗୁରୁ, ଏବଂ ସେହି ଗୁରୁ ହରି ନିଜେ। ନାରଦ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଉପଦେଶ କହିବି, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ।” ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀ, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବର ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜି, ଛଅ ପାଉଁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଗାଉଥିବା ମଧୁର ଗୀତରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ। ସେ, ସାମ୍ନାରେ ଅତୃପ୍ତ ନିର୍ମମ ବଘାମାନେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଅବହେଳା କରି, ଆଗକୁ ବଢ଼େ; ପଛରେ ଏକ ଶିକାରୀଙ୍କ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହରିଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ପରି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ। କାମନା ଜନିତ ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଖୋଜି, ମନ ତାହାରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ; ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୀତ ପରି ନାରୀମାନଙ୍କର ମନୋହର କଥା କାନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ସାମ୍ନାରେ ବଘାମାନେ ପରି, କାଳ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଜୀବନକୁ ଚୁଷି ନେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ଗୃହସୁଖ ଉପଭୋଗ ହେଉଛି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶିକାରୀ—ମୃତ୍ୟୁ—ତାଙ୍କ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରେ। ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଭାବରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ। ଏହିପରି, ହରିଣର ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କର, ଏବଂ ନିଜ ମନକୁ ହୃଦୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଯେପରି ଏକ ରଥୀ ରଶ୍ମି ଧରିଥାଏ। ନାରୀ ଓ ସଙ୍ଗୀତର ସାଥି ଛାଡ଼, ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ହଂସର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ନିବୃତ୍ତ ହୁଅ। ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଚିନ୍ତା କରିଛି। ଯଦି ଗୁରୁମାନେ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ କାହିଁକି ସେମାନେ କହୁନାହାନ୍ତି?” “ତୁମ ଉପଦେଶରେ ମୋର ମହାସନ୍ଦେହ ଦୂର ହେଲା। ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯିବାକୁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।” “ଏଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାହାର ଫଳ ସେ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।” “ଏହି ବିଷୟରେ ବେଦବିଦ୍ମାନେ ଏହି ତର୍କ କରନ୍ତି—କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁପ୍ତ, ପ୍ରକାଶ ନୁହେଁ।” ନାରଦ କହିଲେ, “ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ଅବିରତ ଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ପରେ ଉପଭୋଗ ହୁଏ। ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଶୁଅଥିବା ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ସେପରି କିମ୍ବା ଏହି ଦେହରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟତରେ, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ଲାଗି ଥାଏ, ତାହାର ଫଳ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ, ଏହିପରି ଉତ୍ପାଦନ ହୁଏ। ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଦେହରେ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଅନୁଭବ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେତେବେଳେ ଏହି ରୂପ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଥିବାରୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଦେହୀ ଏହି ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯାହା ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ମନ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମନ ପୂର୍ବର ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ରୂପକୁ ଦେଖାଏ, ଯାହା ହେବ ନାହିଁ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ। କେତେବେଳେ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା ନଥିବା ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଆସିଯାଏ; ଏହିପରି, ସ୍ଥାନ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ। ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରାପ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପୁନଃପୁନଃ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ରହେ, ତେବେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରର ଛାୟା ପରି ଦୂର ହୁଏ ଓ ଏହି ଅନ୍ତଃକରଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଅନାଦି ଅନ୍ତଃକରଣ, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଗୁଣ ରହିଥିଲେ ବି ଚଳିଥାଏ। ଶୟନ, ମୂର୍ଛା, କ୍ଷତି, ଶ୍ୱାସ ବିଘାତରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ‘ମୁଁ ଅଛି’ ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଗର୍ଭ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ ଅପରିପକ୍ୱତା ଦ୍ୱାରା, ଏକଦଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ ନାହିଁ, ନବଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚାନ୍ଦି ଲୁଚିଯାଏ।