ଶରତ୍କାଳର ଶୁଭ୍ର ରାତିଗୁଡ଼ିକୁ ମାଲତୀ ଫୁଲର ଖୁସିରେ ଶୋଭିତ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଲୀଳା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ, ନକ୍ଷତ୍ରମାଳାର ରାଜା, ତାଙ୍କର ମୃଦୁ କିରଣରେ ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ରକ୍ତିମ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ କଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ହେବା ସହିତ, ଜଣେ ପ୍ରିୟା ବର୍ଷ ପରେ ଦେଖା ଦେଇଥିବାପରି, ଉତ୍ତମମନ୍ତି ଲୋକଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ପବିତ୍ର କଲେ। କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଅଭେଦ ଚକ୍ର, ହଳଦୀ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ ଅମ୍ବୁଜମୁଖୀ ପ୍ରଭା ଦେଖି, ମୃଦୁ ବଛାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଅରଣ୍ୟରେ, ସୁନ୍ଦର ନୟନୀ ଗୋପୀମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମଧୁର ମୋହନୀ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଲେ। ସେଇ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣି, ଯାହା ପ୍ରେମ ଆକାଙ୍କ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା, ବ୍ରଜର ସେଇ ଗୋପୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣରେ ମନୋବିଭୋର ଥିଲେ, ଏକାଏକା ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟେ ଅଗୋଚର ଭାବରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଆସିଲେ; ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୁଲୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। କେହି ଗୋପୀ ଦୁଧ ଦୋହନ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ କାମ ଅଧୂରା ଛାଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ; କେହି ଚୁଲିରେ ଦୁଧ ରଖି ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ଶିଶୁମାନେକୁ ଖୁଆଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲି ଦେଲେ। କେହି ଭୋଜନ ପକାଇବା କାମ ଛାଡ଼ିଲେ, କେହି ଶିଶୁମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ; କେହି ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବାବେଳେ ଭୋଜନ ଅଧୂରା ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। କେହି ଗୋପୀ ଅଞ୍ଜନ ଲାଗୁଥିଲେ, କେହି ଦେହ ପରିଷ୍କାର କରୁଥିଲେ, କେହି ଆଖିରେ ଅଳତା ପକାଉଥିଲେ; ପୋଶାକ ଓ ଗହଣା ବିକୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପତି, ପିତା, ଭାଇ, ଓ ଆପଣା ଲୋକମାନେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଚୁରି ହୋଇଥିବାରୁ, ସେମାନେ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ, କୃଷ୍ଣର ମୋହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଥିଲେ। କେତେକ ଗୋପୀ ଘର ଛାଡ଼ି ପାରିଲେନି, ସେମାନେ ଘରେ ରହି, ମନରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଚକ୍ଷୁ ମୁହଁଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ବିୟୋଗର ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ତିଆରି ହେଲେ; ଏହି ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ସମସ୍ତ ଅପଶକୁ ଦୂର କଲା, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ ସହ ଏକତା ଲାଗିଲା, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳ ହଟିଗଲା। ସେମାନେ ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କ ସହ ଏକତା ଲାଗି, ପ୍ରେମିକୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଗୁଣମୟ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ବନ୍ଧନ ତୁରନ୍ତ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ଏଠିରେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରିଲେ: "ହେ ମୁନି, ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପରମ ପ୍ରେମିକ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ନୁହେଁ; ତେବେ ଗୁଣମୟ ଦେହର ଭାବ ତ୍ୟାଗ କିପରି ସମ୍ଭବ?" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: "ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି—ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଶିଶୁପାଳ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି ସେମାନେ କିମିତି ମୁକ୍ତି ପାଇବେ ନାହିଁ?" "ଲୋକଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଅକ୍ଷୟ, ଅପରିମିତ, ଗୁଣାତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆତ୍ମା ଥିବା ପରମେଶ୍ୱର ନିଜେ ପ୍ରକାଶ ପାଆନ୍ତି।" "ଯେଉଁମାନେ ନିରନ୍ତର ଆଗ୍ରହ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ସ୍ନେହ, ଏକତା ବା ମିତ୍ରତା ହରିଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କରେ ଏକତା ଲାଭ କରନ୍ତି।" "ଏହିପରି ଘଟଣା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ସବୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି।" ଏହିପରି ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ—ବାଣୀରେ ପ୍ରବୀଣ—ମଧୁର କଥା କହି, ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ମୋହିତ କଲେ। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: "ଓ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀମାନେ! ତୁମମାନେ ଆସିଛ, ମୁଁ କଣ କରି ତୁମମାନେକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବି? ବ୍ରଜରେ ସମସ୍ତ ଭଲ ଅଛିନା? ଆସିବାର କାରଣ କହ।" "ଏହି ରାତି ଭୟଙ୍କର, ମୃଗପଶୁ ଭରିଥିବା; ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଯାଅ, ଓ କମଳକଟିମାନେ, ଏଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ତୁମର ମା, ବାପା, ପୁଅ, ଭାଇ, ପତି ତୁମକୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" "ତୁମେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଅରଣ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯମୁନା ତଟର ସୁନ୍ଦର ବୃକ୍ଷ ଦେଖିଛ।" "ଏବେ ଦେରି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ—ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଯାଅ, ପତିଙ୍କୁ ସେବା କର; ବଛା ଓ ଶିଶୁମାନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି—ଖୁଆଅ, ଦୁଧ ଦେଅ।" "କିମ୍ବା, ମୋ ପ୍ରେମରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଆସିଛ, ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋତେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।" "ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ—ପତିଙ୍କୁ ସେବା, ଆପଣା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖାଶୁଣା, ଶିଶୁମାନେକୁ ପୋଷଣ।" "ଯଦିଓ ପତି ଦୁଷ୍ଟ, ଅପମୂଲ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧ, ମୂଢ଼, ରୋଗୀ ଅଥବା ଦରିଦ୍ର, ତଥାପି ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ପତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ସତୀମାନେ ପତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ସହ ସମ୍ପର୍କ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେନାହିଁ, କେବଳ ଅପମାନ, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ମିଳେ, ଏହା ସମସ୍ତଠାରେ ନିନ୍ଦିତ।" "ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା, ଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ମୋ ପ୍ରେମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—କେବଳ ଦେହୀକ ସମୀପତାରେ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ତୁମେ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: "ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ଅପେକ୍ଷା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ।" ସେମାନେ ମୁହଁ ପୋଛି, ଶୁଷ୍କ ଅଠିରେ ନିଶ୍ୱାସ ହେବାରୁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ପାଦରେ ମାଟି ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ଅଞ୍ଜନ ଓ ଅଳତା ମିଶିତ ଅଶ୍ରୁରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଚୁପ୍ଚାପ ଦଢ଼ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ବୋହି, ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନୁରାଗରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ଅଶ୍ରୁ ଭିଜା ଆଖି ପୋଛି, ଗଳା ଭରି ଯାଇଥିବାରୁ କିଛି ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ: "ଏପରି କଠୋର କଥା କହନ୍ତୁ ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ! ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇନାହିଁ। ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣକୁ ଆସିଛୁ। ଭକ୍ତମାନେ ଯେପରି ମୁକ୍ତି ଚାହାଁନ୍ତି, ପରମେଶ୍ୱର କେବେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେଉଁଠି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" "ଆପଣ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମହିଳାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପତି, ଶିଶୁ, ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ସେବା—ଏହା ସତ୍ୟ। କିନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଧର୍ମର ଶିକ୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରିୟ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଆତ୍ମା।