ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ମନର ହଂସ, ଜାଗୃତ ହଂସ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ବୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ସ୍ୱ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା; ଏହି ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜର ହାରାଇ ଯାଇଥିବା ସ୍ମୃତିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲା। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ବାରିଷ୍ମତ, କାରଣ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବକୁ ଅଧିକ ପ୍ରୀତି କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଶରତ ଋତୁର ରାତିଗୁଡିକ ମଲ୍ଲି ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିକୁ ଉପଯୋଗ କରି ଲୀଳା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ତା'ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ରାଜା, ନିର୍ମଳ କିରଣରେ ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ରଙ୍ଗିଥିଲା, ମୃଦୁ ରଙ୍ଗରେ ଆଳିତ ହେଉଥିଲା; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ଶୁଭ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଶୁଧ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ଏକ ପ୍ରିୟା ଦୀର୍ଘ ବିରହ ପରେ ପ୍ରକଟ ହେବା ପରି। କୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅଭିନ୍ନ ଚକ୍ର, ଅଳ୍ପ କେସର ରଙ୍ଗରେ ତା'ର ପଦ୍ମମୁଖ ମାନେ ପ୍ରଭାମାନ, ତା'ପରି ଅରଣ୍ୟ ମୃଦୁ ଗାଈମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିବା; ସେ ମଧୁର ଏବଂ ମୋହନ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଶୋଭାମୟ ନୟନ ଥିବା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ। ଏହି ଗୀତ ଶୁଣି, ଯାହା ପ୍ରେମ ଦାହକୁ ବଢାଇଥିଲା, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ, ଯାଙ୍କର ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ଏକାଏକି ଜଣାଯାଉନଥିବା ଭାବରେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣ ଯେଉଁଠାରେ ଦଣ୍ଡା ଦେଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। କିଏ ଦୁଧ ଦୋହିବା ସମୟରେ ଦୁଧ ଦୋହି ଅଧାରେ ଛାଡି ଦେଲେ, କିଏ ଚୁଲିରେ ଦୁଧ ରଖି ଛାଡି ଦେଲେ, ଶିଶୁମାନେ ଖାଇନଥିଲେ; କିଏ ଖାଇବା ପକାଇବାରେ ଛାଡି ଦେଲେ, କିଏ ଶିଶୁମାନେ ଖାଇଉଥିବା ସମୟରେ ଦେଇ ଦେଲେ, କିଏ ପତିଙ୍କୁ ଖାଇଉଥିବା ସମୟରେ ଛାଡି ଦେଲେ। କିଏ ଅଙ୍ଗରେ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଉଥିବା, କିଏ ନୟନ ରଙ୍ଗାଉଥିବା, ପୋଶାକ ଏବଂ ଗହଣା ଅସୁସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ତେଲେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡି ଆସିଲେ। ପତି, ପିତା, ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚୋରାଯିବାରୁ ସେମାନେ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ମୋହିତ ହୋଇ ଆସିଲେ। କିଏ କିଏ ଗୋପୀ ଘର ଛାଡିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଘରେ ରହିଲେ; କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ ନୟନ ବନ୍ଦ କରି ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏହି ବିରହ ଦାହରେ ତାଙ୍କର ଅନିର୍ବାର୍ୟ କଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭକୁ ଦୂର କରିଦେଲା; ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହେଲା। ଏହିପରି ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରିୟ ସ୍ୱରୂପରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ, ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ତିନି ଗୁଣର ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ମୁନି, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରିୟା ଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଭାବେ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଗୁଣର ଧାରା ବନ୍ଦ କିପରି ହେଲା? ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏହି ବିଷୟ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି—ଅପରାଧୀ ଶିଶୁପାଳ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଘୃଣା କରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ଶତ୍ରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ଭକ୍ତିମାନେ କିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଇବେ ନାହିଁ? ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ରାଜା, ଅବିନାଶୀ, ଅପାର, ଗୁଣରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ତଥା ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ। ଯେମାନେ ନିର୍ନିମେଷ ଭାବରେ ଆଶା, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ସ୍ନେହ, ଏକତ୍ୱ, ମିତ୍ରତା ହରିଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ମୁକ୍ତି କୃଷ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ଅଜନ୍ମ ପ୍ରଭୁ, ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ମନୋହର ଶବ୍ଦରେ ସେମାନେଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ: "ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟବତୀମାନେ! ଆପଣମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ। କେଉଁ ସେବା କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବି? ବ୍ରଜରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ଆପଣମାନେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛନ୍ତି?" "ଏହି ରାତି ଭୟଙ୍କର, ତା'ରେ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ ହେଉଛି; ମୂଳାୟତ ନାରୀମାନେ, ଆପଣମାନେ ଏଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବ୍ରଜକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତୁ।" "ମା, ପିତା, ପୁଅ, ଭାଇ, ପତିମାନେ ଆପଣମାନେକୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି, ମିଳୁନାହିଁ; ଆପଣମାନେ ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" "ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଚମକିଥିବା, ଯମୁନା ନଦୀର ପବନ ଫୁଲ ଗଛରେ ଖେଳୁଛି—ଏହି ସ୍ଥଳ ଦେଖିଛନ୍ତି।" "ଏବେ ଦିରଘ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ—ବ୍ରଜକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତୁ, ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତୁ; ବଛା ଏବଂ ଶିଶୁ ତିଆଁ ଦେଉଛନ୍ତି—ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଖାଇଉନ୍ତୁ ଏବଂ ଦୁଧ ଦୋହିନ୍ତୁ।" "କିମ୍ବା, ଆପଣମାନେ ଏତେ ସ୍ନେହରେ ମୋତେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି; ଏହା ସ୍ୱଭାବିକ, କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୋତେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।" "ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ପତିଙ୍କୁ ସତ୍ୟଭାବରେ ସେବା କରିବା, ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ ଯତ୍ନ କରିବା, ଶିଶୁମାନେକୁ ପୋଷଣ କରିବା।" "ପତି ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଦୁଃଖୀ, ବୃଦ୍ଧ, ମୂଢ, ରୋଗୀ, କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନାରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଚାହିଁନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ସହିତ ସମ୍ଭୋଗ କରିବାରେ କୌଣସି ଶ୍ୱର୍ଗ ନାହିଁ, କେବଳ ଅପମାନ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଠାରେ ନିନ୍ଦିତ।" "ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା, କିମ୍ବା ଗୀତ ଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ମୋପାଇଁ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ଦେହ ନିକଟତା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଘରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତୁ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି Govindaଙ୍କର କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଗଭୀର ବିୟୋଗରେ ଡୁବିଗଲେ।