ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜକୁ ଏକା ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆଇନାରେ ଦୁଇଟି ଛବି ଦେଖି ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କର ଅନ୍ତଃସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ଏକାତ୍ମ ଅଟୁଟ ଅନୁଭୂତି ରହିଛି। ଏହି ଉପମା ଦ୍ୱାରା ମନର ହଂସ, ଅନ୍ୟ ହଂସ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ନିଜ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଇଥିଲା; ଏହି ଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜର ଭୁଲିଯାଇଥିବା ସ୍ମୃତିକୁ ଫେରାଇ ପାଇଥିଲା। ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ଆତ୍ମିକ ଭାବରେ, ଉପମା ଦ୍ୱାରା କହିଲି, କାରଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପରମେଶ୍ୱର, ସରଳ ନୁହେଁ, ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟ ଭାଷାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ଶରତ୍କାଳର ରାତି ଜାସ୍ମିନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିରେ ଲୀଳା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଲେ। ଏବେ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ, ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ନିଜ ଶିତଳ କିରଣରେ ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ଲାଲିମା ଦେଇ ଉଦୟ ହେଲେ; ସେ ମାନ୍ୟ ଜନଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଦୀର୍ଘ ବିଚ୍ଛେଦ ପରେ ପ୍ରେମିକା ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିବା ପରି ଅନୁଭୂତି ଦେଲେ। କୃଷ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମଣ୍ଡଳକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପଦ୍ମମୁଖୀ, ନୂତନ କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ ଓ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ଏବେ ଅରଣ୍ୟ ନବୀନ ଗାଈଁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସେ ତାଙ୍କର ମଧୁର ଏବଂ ଆକର୍ଷକ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଯାହା ରୂପସୀ ନୟନବନ୍ଧୁ ଗୋପୀମାନେ ପାଇଁ ଅପୂର୍ବ ମାୟା ଥିଲା। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଗୀତ ଶୁଣି, ଯାହା ମନରେ ପ୍ରେମ ତୀବ୍ରତା ବଢ଼ାଇଦେଲା, ଭୃଜର ଗୋପୀମାନେ, ଯାଙ୍କର ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କରେ ବନ୍ଧିଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଛାଡ଼ି, ଚୁପଚାପ ଏକଠା ହେଇ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରେ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଦୋଳନ ଦାନ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ। କିଏ ଦୁଧ ଦୋହିବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ, କିଏ ଚୁଲିରେ ଦୁଧ ଚାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, କିଏ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି—ଏମିତି ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର କାମକାଜ ଅଧାରେ ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣ ଅଛନ୍ତି ସେଉଁଠି ଦୌଡ଼ିଗଲେ। କିଏ ଖାଇବା ଦେଉଥିଲେ, ତାହା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖି ଚାଲିଗଲେ; କିଏ ଶିଶୁକୁ ଖୁଆଉଥିଲେ, ତାହା ଛାଡ଼ି ଯାଇପଡ଼ିଲେ; କିଏ ପତିଙ୍କୁ ଖାଇଁ ଦେଉଥିଲେ, ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଅନେକ ଗୋପୀମାନେ ଶୃଙ୍ଗାର କରୁଥିବାବେଳେ, କିଏ ମେଘେ ଲାଗିଥିଲେ, କିଏ ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଉଥିଲେ, ଅଳଙ୍କାର ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଅନେକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତି, ବାପା, ଭାଇ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଗୋବିନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଚୁରି ହୋଇଥିବାରୁ, ସେମାନେ ରୋକାଯିବାକୁ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅନେକ ଗୋପୀ ଘରୁ ବାହାରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଘରେ ବସି, ମନେ ମନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଲୀନ ହେଇଗଲେ। ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଅଭିଲାଷାର ଭୟଙ୍କର ବିୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଧୋଇ ଦେଲେ; ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଲେ, ଏବଂ ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଅପଶୁକୁ ହଟାଇଦେଲେ। ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ସାଙ୍ଗକୁ ମିଳି, ଏହି ଗୋପୀମାନେ ପ୍ରେମିକା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେହ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ବନ୍ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। ଏଠାରେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଓ ମୁନି, ଏହି ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରେମିକା ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ, ନ କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭାବରେ; ତେଣୁ ଗୁଣର ଧାରା କିପରି ବନ୍ଧ ହେଲା?” ଶୁକଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହା ପୂର୍ବରୁ କହିଦିଆଯାଇଛି—ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ ଶିଶୁପାଳ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ; ଯେଉଁଠି ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଘୃଣା କରିଥିବା ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଥିଲେ, ତାହେଲେ ଯେଉଁମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ମୁକ୍ତି ନ ପାଇବେ? ଲୋକଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ପରମେଶ୍ୱର, ଅବିନାଶୀ, ଅପାର, ଗୁଣାତୀତ, ତଥା ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆତ୍ମା, ନିଜେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିରନ୍ତର ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ମମତା, ଏକତା ବା ମିତ୍ରତା ହରିଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଉଁଠି ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଜନ୍ମା—ଏହି ମୁକ୍ତି ଦିଆଯାଏ।” ଏବେ, ଭୃଜଙ୍କ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ମଧୁର କଥାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରି କହିଲେ, “ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳିମାନେ! ତୁମ ମାନ୍ୟ ଆସିବାର କାରଣ କ’ଣ? ଭୃଜରେ ସମସ୍ତ ଭଲ ଅଛିନା? ଏହି ରାତି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତୁମେ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ। ତୁମର ମା, ବାପା, ପୁଅ, ଭାଇ, ପତି ତୁମକୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା ଦିଅନାହିଁ। ତୁମେ ମାଳିନ୍ଦାର ଓ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଶୋଭିତ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଛ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେରି କରନାହିଁ, ଘରକୁ ଫେରି, ପତିଙ୍କୁ ସେବା କର, ବଛଡ଼ା ଓ ଶିଶୁମାନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଅ ଓ ଦୁଧ ଦିଅ। କିମ୍ବା, ତୁମର ଅତି ମମତାରେ ତୁମେ ଆସିଛ, ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ, କାରଣ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ନାରୀମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ହେଉଛି, ପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରିବା, ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଓ ଶିଶୁମାନେ ପାଳନ କରିବା। ଯଦିଓ ପତି ଦୁଷ୍ଟ, ଅପମାନିତ, ବୃଦ୍ଧ, ମୂର୍ଖ, ରୋଗୀ ବା ଦରିଦ୍ର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନାରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧ ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ଶୁଭ ନୁହେଁ, କେବଳ ଅପମାନ, ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ଆଣେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଏହାକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଶୁଣିବା, ଦେଖିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା, କିମ୍ବା ମୋ ଗୀତ ଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଶରୀରିକ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାହା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ।” ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଅତି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।