ପୁରଞ୍ଜନୀର ଗୃହ କଥା ଆରମ୍ଭରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି—ପାଞ୍ଚଟି ଉଦ୍ୟାନ, ନଉଟି ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନିଟି ଖଣ୍ଡ, ଛଅଟି ପରିବାର, ପାଞ୍ଚଟି ବଜାର ଓ ପାଞ୍ଚ ଧାତୁର ସ୍ୱଭାବରେ ଏହି ଗୃହ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଗୃହର ମହିଳା ନିବାସ ଭାବେ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ହେଉଛି ଏହି ଗୃହର ସୁଖ; ନଉଟି ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ଜୀବନ ଉପକ୍ରମ; ତିନି ଖଣ୍ଡ ହେଉଛି ଜୀବନର ଅଗ୍ନି ଓ ଖାଦ୍ୟ; ପରିବାର ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସମୁଦାୟ। ବଜାର ଅର୍ଥାତ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି; ଧାତୁର ସ୍ୱଭାବ ଅବିନାଶୀ; ଶକ୍ତିର ନାୟକ ହେଉଛି ଏହି ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେଉଁ ଜଣ ତାହାର ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୁଝି ନାହିଁ। ଏଠାରେ, ତୁମେ, ରାମଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଅନନ୍ଦ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଇ, ତୁମର ସ୍ମୃତି ଓ ଶ୍ରବଣ ହରାଇ ଥିଲା; ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ, ମହାଶୟ, ତୁମେ ଏପରି ଅବନତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ତୁମେ ନୁହଁ ଭିଦର୍ଭର କନ୍ୟା, ଏହି ବୀର ତୁମର ମିତ୍ର ନୁହଁ; ତୁମେ ନୁହଁ ପୁରଞ୍ଜନୀର ପତି, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ନବମ ଦ୍ୱାରରେ ଆଟକାଇ ରଖିଥିଲେ। ଏହା ମୋର ମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ଗୁଣବତୀ ମହିଳାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଛ; ଏହି ଦୁଇ ନୁହଁ ସତ୍ୟ, ଯେପରି ଦୁଇ ହଂସ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଗତି ଦେଖିଥିଲେ। ମୁଁ ହେଉଛି ତୁମେ, ତୁମେ ମୋରୁ ଅନ୍ୟ ନୁହଁ; ତୁମେ ଏକା ମୁଁ—ଏହା ବୁଝ, ମିତ୍ର; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ଏକା ଦେଖିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆଇନାରେ ଦୁଇ ଭାଗ ଦେଖେ, ଏପରି ଆମ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ମନୋଭାବ। ଏପରି ଭାବରେ, ମନର ହଂସ, ଅନ୍ୟ ହଂସ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଗଲେ ଓ ହରାଇଥିବା ସ୍ମୃତି ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ବାରିଷ୍ମତଙ୍କୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ, ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, କାରଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ଅପରୋକ୍ଷ କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କଥା ପରେ ରାସ ଲୀଳାର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶରତ ଋତୁର ରାତି, ଫୁଲିଥିବା ଚମ୍ପା ଫୁଲରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ଦେଖି, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୁନ୍ଦରତା ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ମୃଦୁ ରଶ୍ମି ଦେଇ ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ କଲେ; ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲା, ଜନମାନଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ପବିତ୍ର କଲା, ଏକ ପ୍ରିୟା ଦୀର୍ଘ ବିରହ ପରେ ଆସିଥିବା ପରି। ଏହି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା, ମନୋହର କମଳମୁଖ, କେଶର ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ, ଅପରିପକ୍ୱ ଗାଁ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ଲୋଚନମନ୍ଦିରୀ ଗୋପୀମାନେ ପାଇଁ ମଧୁର, ମନମୋହି ଗୀତ ଗାଇଲେ। ଏହି ଗୀତ ଶୁଣି, ଯାହା ପ୍ରେମର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଇଦେଇଥିଲା, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ, ଯାଙ୍କର ମନ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ଏକାଏକି ଏକାଏକି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ଝୁଲିଥିଲା। କିଏ ଦୁଧ ଦୋହିବା ବେଳେ ଦୁଧ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଆସିଲେ; କିଏ ଦୁଧ ଚୁଲିରେ ରଖି ଆପଣା ଶିଶୁକୁ ଖାଇବା ଦେଇନାହିଁ; କିଏ ଖାଇବା ପକାଇ ରଖି ଆସିଲେ; କିଏ ଶିଶୁକୁ ଖାଇବା ଦେଇ ଆସିଲେ; କିଏ ପତିକୁ ଖାଇବା ଦେଇ ଆସିଲେ, ତଥା ନିଜ ଖାଇବା ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଆସିଲେ। କିଏ ଅଙ୍ଗରେ ଲେପ ଲାଗାଇବା ବେଳେ, କିଏ ନିଜ ଶରୀର ସଫା କରିବା ବେଳେ, କିଏ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଳତା ଲାଗାଇବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଚିରା ଓ ଅଳଙ୍କାର ବିକୃତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୀଘ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ପିତା, ପତି, ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତଥାପି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନ ଚୋରାଯାଇଥିବା ଗୋପୀମାନେ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମନ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲା। କିଏ ଗୋପୀ ଘର ଛାଡ଼ି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ଏକାଏକି ଘରେ ରହି ନିଜ ମନରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିନ୍ତା କରି, ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ଧ୍ୟାନ କଲେ। ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦେଖି ଅସହ୍ୟ ବିରହ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭକୁ ଦୂର କଲା; ଧ୍ୟାନରେ ଅଚଳ ଭଗବାନ ସହ ଏକତା ପାଇଲେ, ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଅପରାଧ ଦୂର ହୋଇଗଲା। ଏପରି ଭାବରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଏକତା ପାଇ ଏହି ଗୋପୀମାନେ ନିଜ ଦେହର ଗୁଣମୟ ବନ୍ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ। ତଦନନ୍ତରେ, ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରିଲେ: ମୁନି, ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ନୁହଁ; ତେବେ ତାଙ୍କର ମନ ଗୁଣରେ ଆକୃଷ୍ଟ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିପରି ଗୁଣର ଧାରା ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା? ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି—ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଶିଶୁପାଳ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ; ଯଦି ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଘୃଣା କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥିବା ଲୋକମାନେ କେତେ ଅଧିକ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ? ଏହି ଜଗତର ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ରାଜା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମିତ, ଗୁଣରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ତଥା ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆତ୍ମା ଭଗବାନ ନିଜେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ସ୍ନେହ, ଏକତା, ବା ମିତ୍ରତା ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି କଥା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଦରକାର ନୁହଁ, କାରଣ କୃଷ୍ଣ, ଅଜ, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଏପରି ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ମନୋହର କଥାରେ ତାଙ୍କର ମନ ମୋହିତ କରିଲେ। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ! ଆପଣମାନେ ଆସିଛନ୍ତି, କିପାଇଁ ମୁଁ କି କରିବି? ବ୍ରଜରେ ସବୁ ଭଲ ତ? ଏଠାରେ ଆସିବାର କାରଣ କହନ୍ତୁ। ଏହି ରାତି ଭୟଙ୍କର, ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ଘରକୁ ଫେରନ୍ତୁ, ଓ ସୁନ୍ଦର-କଟି ନାରୀମାନେ, ଏଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହଁ। ମାତା, ପିତା, ପୁଅ, ଭାଇ, ପତିମାନେ ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଅରଣ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯମୁନାର ବାତାସ ଫୁଲ ମଞ୍ଜରୀରେ ଖେଳିବା ଦେଖିଛନ୍ତି; ଏବେ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ—ଘରକୁ ଫେରନ୍ତୁ, ପତିମାନେର ସେବା କରନ୍ତୁ।