ବିଦର୍ଭାର କନ୍ୟା ପୁରଞ୍ଜନୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଦେହକୁ କାଠର ଚିତା ଉପରେ ରଖି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ଏହି ଲୋକରୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ମନସ୍ଥ କଲେ । ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ସେ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବତନ ସ୍ୱୟଂ-ସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବନ୍ଧୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ । ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏଇଁ ପଡ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିଏ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଏତେ ଶୋକ କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରାଚୀନ ବନ୍ଧୁ, ଯାହା ସହ ତୁମେ ଏକ ସମୟ ଘୁରିଥିଲା, ମୋତେ ଚିହ୍ନି ପାରୁଛ?" "ମୋ ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ମୋର ଅଜ୍ଞାତ ସାଥୀ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ମନେ ପକାଅଛ? ମୋତେ ଛାଡି, ତୁମେ ଏହି ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥିଲ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକ ଶୁଖରେ ମଗ୍ନ ହୋଇଗଲ।" "ହେ ମହିଳେ, ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ ଦୁଇଜଣ ହଁସ, ମନସରୋବରରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଅଲଗା ହେଉନଥିଲୁ । କିନ୍ତୁ, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଏକ ନାରୀ ତିଆରି କରିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲ ।" "ପାଞ୍ଚଟି ବାଗ, ନଉଟି ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନିଟି ଘର, ଛଅଟି ପରିବାର, ପାଞ୍ଚଟି ବଜାର, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକୃତି—ଏହି ହେଉଛି ନାରୀର ଗୃହ ।" "ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ହେଉଛି ସୁଖ; ନଉଟି ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ଚ୍ୟାନେଲ; ଜଠରାଗ୍ନି ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ଘର; ପରିବାର ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସଂଘ ।" "ବଜାର ହେଉଛି କ୍ରିୟାଶକ୍ତି; ପ୍ରକୃତି ଅବିନାଶୀ; ଶକ୍ତିର ନାଥ ହେଉଛି ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପୁରୁଷ, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନି ନପାରିଲେ ।" "ଏଠାରେ ତୁମେ, ରାମାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ମନୋରଞ୍ଜିତ ହୋଇ, ମନ ଏବଂ ଶ୍ରବଣ ହରାଇଲ, ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଦୁର୍ଦଶାକୁ ପାଇଲ ।" "ତୁମେ ନ ବିଦର୍ଭାର କନ୍ୟା, ନ ଏହି ବୀର ତୁମର ବନ୍ଧୁ; ତୁମେ ପୁରଞ୍ଜନୀର ପତି ନୁହଁ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ନବମ ଦ୍ୱାରରେ ବନ୍ଧିଥିଲେ ।" "ଏହା ମୋର ମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁରୁଷ ଏବଂ ପତିବ୍ରତା ନାରୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; ଏହି ଦୁଇଜଣ ସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଯେପରି ଦୁଇ ହଁସ ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଗତିକୁ ଦେଖିଥିଲେ ।" "ମୁଁ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମେ ମୁଁ; ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏକାତ୍ମ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ ।" "ଯେପରି ଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟିରେ ଏକ ଦେଖିଥିବା ବେଳେ ଦର୍ପଣରେ ଦୁଇ ଦେଖେ, ଏଭଳି ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କର ଅନ୍ତସ୍ତତ୍ୱ ।" "ଏପରି ମନର ହଁସ, ଅନ୍ୟ ହଁସ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ନିଜ ଦଶାକୁ ଫେରିଲେ; ଏହି ଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ଭୁଲିଯାଇଥିବା ସ୍ମୃତିକୁ ଫେରାଇଲେ ।" "ହେ ବର୍ହିଷ୍ମତ୍, ଏହି କଥା ଆତ୍ମିକ ଭାବେ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନୁହଁ, କହାଯାଇଛି; କାରଣ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ ଅଲିକ୍ଷ୍ୟ ଭାବକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି ।" ଏହିପରି, ଶରତ୍କାଳୀନ ରାତି ଚମପା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଭଗବାନ ନିଜ ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରମଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ । ଏବେ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ, ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ନମ୍ର କିରଣରେ ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ଲାଲିମାରେ ରଙ୍ଗାଇଲେ; ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦିତ ହୋଇ, ଶୁଭ୍ର ଚିତ୍ତମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ପବିତ୍ର କଲେ, ଯେପରି ଆପ୍ତ ବନ୍ଧୁ ଦୀର୍ଘ ବିଚ୍ଛେଦ ପରେ ଦେଖା ଦେଉଛନ୍ତି । କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅଭିନ୍ନ ଚକ୍ର, କମଳମୁଖୀର ଭଳି ଉଜ୍ୱଳ, ହଳଦୀରେ ରଞ୍ଜିତ ନବୀନ ରୂପ ଦେଖି, ଏବଂ କ୍ଷୀରବନର ଶୋଭା ଦେଖି, ସେ ମଧୁର ମନୋହର ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଯାହା ନୟନାବଳୀ ଗୋପୀମାନେ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହେଲା । ସେଇ ଗୀତ ଶୁଣି, ଯାହା ପ୍ରେମ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଇଲା, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭାବନାରେ ମୁଗ୍ଧ, ଏକାଏକି ଏକାଏକି ଏଗିଯାଇ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନୁପୁର ଦୋଳିଥିଲା । କିଏ ଦୁଧ ଦୋହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଧୂରା ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ; କିଏ ଚୁଲିରେ ଦୁଧ ରଖି ଛାଡ଼ି, ଶିଶୁଙ୍କୁ ଖୁଆଇ ନଦେଇ ଦୌଡ଼ିଗଲେ । କିଏ ଭୋଜନ ପକାଇ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ଛାଡ଼ିଲେ; କିଏ ଶିଶୁକୁ ଖୁଆଇବା ବେଳେ ଛାଡ଼ିଲେ; କିଏ ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ଅଧୂରା ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ । କିଏ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିବା, କିଏ ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଇବା, କିଏ ଆଖି ରଙ୍ଗାଇବା ମଧ୍ୟରେ, ଅସଜ୍ଜିତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ସହ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲେ । ପତି, ପିତା, ଭାଇ, କିମ୍ବା ଆନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟ ଅଟକାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତ ହରାଇଥିବା ଏହି ଗୋପୀମାନେ ରୋକାଯିବେ ନାହିଁ । କିଏ ଘର ଛାଡ଼ି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଘରେ ରହି ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭାବନା କଲେ । ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଅସହ୍ୟ ବିରହ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭତାକୁ ଦୂର କଲା; ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ସାଥିରେ ଏକତା ପାଇଲେ, ଏବଂ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଅପସାରିତ ହେଲା । ଏହିପରି, ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ପାଇଁ, ଏହି ଗୋପୀମାନେ ଦେହର ତ୍ରିଗୁଣ ମାୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବନ୍ଧନକୁ ତୁରନ୍ତ ଭଙ୍ଗ କଲେ । ତେବେ, ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରିଲେ, "ହେ ଋଷି, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପରମ ପ୍ରେମିକ ଭାବେ ଜାଣୁଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ନୁହଁ; ତେବେ ଗୁଣମୟ ଚିତ୍ତ ଥିଲେ କିପରି ତ୍ରିଗୁଣ ଧାରା ବନ୍ଧ ଭଙ୍ଗ ହେଲା?" ଶୁକଦେବ କହିଲେ, "ଏହି ଆଗରୁ ମୁଁ କହିଥିଲି—ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଶିଶୁପାଳ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବା ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲେ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି ସେମାନେ କେତେ ଅଧିକ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ!" "ଲୋକମାନଙ୍କର ପରମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଅବିନାଶୀ, ଅପ୍ରମେୟ, ଗୁଣାତୀତ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆତ୍ମା, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ।" "ଯେଉଁମାନେ ନିରନ୍ତର ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ସ୍ନେହ, ଏକତା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କରେ ଏକତ୍ୱ ପାଇଯାନ୍ତି ।" "ଏହିପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; କାରଣ, ଏହି ମୁକ୍ତି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଜନ୍ମା ନାଥଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ।