ପୁରଞ୍ଜନୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶେଷ ଥର ପ୍ରଣାମ କରିବାବେଳେ, ସେ ଏହି ଭାବରେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ, ସେଠାରେ ଆଗର ତାପ ନାହିଁ। ଏହି ଅନୁଭୂତି ତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲା, ଯେପରି ଏକ ମୃଗୀ ତାଙ୍କର ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାଲିଯାଏ। ସେ ନିଜେ ପାଇଁ, ନିଜ ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ନିରାଶ୍ରୟ ଓ ନିର୍ବଳ ମନେ କରି, ଅନ୍ତର୍ବନରେ ବୋକା ବୋକା କନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କର ଛାତିକୁ ଦବାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଡାକିଲେ—"ଉଠ, ଉଠ, ରାଜା ଋଷି! ଏହି ସମୁଦ୍ରବନ୍ଧ ଭୂମିକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର; ଏହା ଚୋର ଓ ଅଧର୍ମୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଛି।" ଏଭଳି ଶୋକ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଅତିବ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କଲେ। ପରେ ସେ ଏକ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କରି, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ତାହାରେ ରଖି, ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବରଣ କରିବାକୁ ମନସ୍ଥ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବତନ ମିତ୍ର, ଏକ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୃଦୁ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥା କହି ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଚାରିଲେ: "ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏହି ଯିଏ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନେଇ କାହିଁକି ଏତେ ଶୋକ କରୁଛ? ମୋତେ ମିତ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନିପାରୁଛ କି, ଯାହା ସହିତ ତୁମେ କେତେବେଳେ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲ? ମୋତେ ମନେ ପଡ଼େ କି, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଅଜଣା ସାଥୀ ଭାବେ ଏକାଠି ରହୁଥିଲୁ? ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲ, ସେଠାରେ ଏହି ଭୂମିକ ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଲ।" "ହେ ସୁଭଦ୍ରେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ହଁସ, ମନସରୋବରରେ ମିତ୍ର ଭାବେ ଥିଲୁ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଆମେ କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲୁନି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଭୂମିକୁ ଗଲ, ଏଉଁଠି ଏକ ନାରୀ ତିଆରି କରିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲ। ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନଅ ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନି କୋଠା, ଛଅ ପରିବାର, ପାଞ୍ଚ ବଜାର ଓ ପାଞ୍ଚ ଭୂତିକ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲା—ସେ ନାରୀଙ୍କ ନିବାସ।" "ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ହେଉଛି ସେଠାର ଆନନ୍ଦ; ନଅ ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ଚ୍ୟାନେଲ; ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ତିନି କୋଠା; ପରିବାର ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ। ବଜାର ହେଉଛି କର୍ମଶକ୍ତି, ଭୂତିକ ସ୍ୱଭାବ ଅବିନାଶୀ, ଏଠିର ଅଧିପତି ସେଇ ପୁରୁଷ ଯିଏ ଏଠିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ।" "ସେଠାରେ, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ମନମୁହାଁ ହେଉଥିଲ, ତୁମର ସ୍ମୃତି ଓ ଶ୍ରବଣ ହରାଇଗଲ; ଏହି ସମ୍ପର୍କରୁ ତୁମେ ଏପରି ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲ। ତୁମେ ନ ବିଦର୍ଭର କନ୍ୟା, ନ ଏହି ବୀର ତୁମର ବନ୍ଧୁ; ତୁମେ ପୁରଞ୍ଜନୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ନୁହଁ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ନବମ ଦ୍ୱାରରେ ବନ୍ଧିଥିଲେ। ଏହା ସବୁ ମୋର ମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ସତୀ ନାରୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଛ। ଏହି ସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଯେପରି ଦୁଇ ହଁସ ନିଜ ଗତିକୁ ଦେଖନ୍ତି।" "ମୁଁ ହେଉଛି ତୁମେ, ତୁମେ ମୁଁ; ଆମେ ଏକାଇ, ଏହି କଥା ବୁଝ; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରୁଟି ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ଜଣେ ନିଜକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ଦର୍ପଣରେ ଦୁଇ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆମର ଗୁପ୍ତ ସ୍ୱଭାବ।" ଏପରି ହଁସ ହଁସକୁ ସ୍ମୃତି ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରାଇଲେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ଭୁଲିଯାଇଥିବା ସ୍ମୃତିକୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ। ହେ ବର୍ହିଷ୍ମତ୍, ଏହି ଉପମା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ, ଅପରୋକ୍ଷ ଶୈଳୀରେ କୁହାଯାଇଛି, କାରଣ ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ଅପରୋକ୍ଷ ରୂପକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଦେଶ ପରେ, ଏକ ଦିନ ଶରତ୍କାଳର ନିଶା ରାତିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚମେଳି ଫୁଲ ଫୁଲି ରହିଛି, ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଯୋଗମାୟାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରସ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଏବେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ମୃଦୁ କିରଣରେ ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ରଙ୍ଗିଦେଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଭଲପାଉଥିବା ମନକୁ ଶୁଧ କଲା, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ବିଚ୍ଛେଦ ପରେ ପ୍ରିୟ ମିଳିଥାଏ। ଗୋବନ୍ଧୁର ମୁଖ ଦଳ ତାଳ ପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକୃତି, ନୂତନ କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ, ଏବଂ ମୃଦୁ ଗାଈମାନେ ଉପବନକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ କୃଷ୍ଣ ମଧୁର ଓ ମନୋହର ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଯାହା ଶୁଣି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ରସରେ ଭିଜିଗଲା। ସେଇ ଗୀତ ଶୁଣି, ଯାହା ପ୍ରେମ ଅଭିଲାଷାକୁ ବଢ଼ାଇଦେଲା, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରଜନାଳିନୀମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ, ଏବଂ ଏକାଏକି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ। କିଏ ଦୁଧ ଦୋହିବା ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, କିଏ ଚୁଲିରେ ଦୁଧ ରଖି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କିଏ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଖାଉଥିବା ବେଳେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କିଏ ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ହଠାତ୍ ଚାଲିଗଲେ। କିଏ ଶୃଙ୍ଗାର କରୁଥିବା ବେଳେ, କିଏ ଅଳଙ୍କାର ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଅଧୂରା ରଖି ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରିବାକୁ ପତି, ପିତା, ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚୋରାଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ ସେମାନେ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ। କିଛି ଗୋପୀ ଘର ଛାଡ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଘରେ ବସି, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାରେ ଲିନ ହେଲେ। ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଅଭିଲାଷାର ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ତାଙ୍କର ଅପଶକୁନକୁ ଧୋଇଦେଲା; ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ସହିତ ଏକତା ଲାଭ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଲା। ଏହିପରି ଭାବରେ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏକତା ଲାଭ କରି, ଗୁଣମୟ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋହ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରିଲେ: "ହେ ମୁନି, ବ୍ରଜନାଳିନୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ନୁହଁ; ତେବେ ଗୁଣମୟ ଭାବନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିପରି ମୋହ ଶେଷ ହେଲା?" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: "ଏହି ଉତ୍ତର ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଛି—ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଶିଶୁପାଳ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ଯିଏ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିଲେ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କଲେ, ସେମାନେ କିପରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ ନାହିଁ? ଲୋକଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଅକ୍ଷୟ, ଅପରିମିତ, ଗୁଣାତୀତ ଭଗବାନ୍ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।