କେତେକ ଲୋକ ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯୋଗ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। କିଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଯୁବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେହକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ବିକାଶ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରତିଭା ଅନୁପାତିକ ଏବଂ ଫଳହୀନ, କାରଣ ଦେହ ଏକ ଗଛର ଫଳ ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ। ଯଦି କେହି ଯୋଗର ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ କରିଥାଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ତାହାରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋ ପାଖରେ ନିବେଶ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଯୋଗୀ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି ମୋ ପାଖରେ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ, ବିପଦରେ ଅଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ଅଭିଲାଷ ରହି ନାହିଁ, ଏବଂ ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ଜନନୀ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତି ଚାଲିଯିବାର ଖବର ନ ଜାଣି, ଏକା ସ୍ଥିର ଭାବରେ ବସିଥିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି କରୁଥିଲେ ସେମିତି ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପତିଙ୍କ ପାଦରେ ଉଷ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ଏକ ମୃଗୀ ନିଜ ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ପରି, ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ପାଇଁ, ଅସହାୟ ଓ ମିତ୍ରହୀନ ଭାବରେ, କନ୍ଦୁଥିଲେ; ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ଅଂଶକୁ ଚାପି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ କହିଥିଲେ—“ଉଠ, ଉଠ, ରାଜା ଋଷି! ତୁମେ ଏହି ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ; ଯାହା ଚୋର ଓ ଅପସ୍ଥ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଛି।” ଏଭଳି ବିଳାପ କରି, ଯୁବତୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ପତିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ; ପତିଙ୍କ ପାଦପାଖରେ ପଡି, ନିର୍ବାଧ ଭାବରେ ଅଶ୍ରୁ ପକାଇଲେ। ସେ ଏକ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କରି, ପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ତାହାରେ ରଖି, ମୃତ୍ୟୁରେ ପତିଙ୍କ ସହ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଃଖରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କଲେ। ସେଠି, ଏକ ପୁର୍ବତନ ମିତ୍ର, ଏକ ଆତ୍ମଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିର୍ମଳ ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତି ଦେଇ କହିଲେ—“ମହାଶୟ, ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏଠି କିଏ ପଡିଛି, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ତୁମେ ମୋତେ ଏକ ମିତ୍ର ଭାବେ ଜାଣୁଛ କି, ଯାହା ସହିତ ତୁମେ ଏକଥାରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲା?” “ମିତ୍ର, ତୁମେ ମୋର ଅଜଣା ସାଥୀ ଭାବେ ନିଜକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି? ମୋତେ ଛାଡି, ଭୂଲି ଭୂଲି ଅନ୍ୟ ଜାଗାକୁ ଗଲା, ପୃଥିବୀର ସୁଖରେ ଲିନ ହେଲା।” “ଉଚ୍ଚ ଜନ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଦୁଇ ହଂସ, ମନ ହ୍ରଦୟରେ ମିତ୍ର ଭାବେ ବସୁଥିଲୁ; ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଆମେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇନଥିଲୁ। କିନ୍ତୁ ମିତ୍ର, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡି, ପୃଥିବୀରେ ଜଗତ ମନ ନେଇ ଗଲା; ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଏକ ନାରୀ ତିଆରି କରିଥିବା ଜାଗାକୁ ଦେଖିଲା।” “ପାଞ୍ଚ ବାଗିଚା, ନଉ ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନି କୋଠା, ଛଅ ପରିବାର, ପାଞ୍ଚ ବଜାର, ପାଞ୍ଚ ଧାତୁର ସ୍ୱଭାବ—ନାରୀର ନିବାସ। ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ହେଉଛି ସୁଖ; ନଉ ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ଜୀବନ ଚ୍ୟାନେଲ; ଜାତର ଅଗ୍ନି ଓ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି କୋଠା; ପରିବାର ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଷ୍ଠୀ। ବଜାର ହେଉଛି କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି; ଧାତୁ ସ୍ୱଭାବ ଅବିନାଶୀ; ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ହେଉଛି ଏଠି ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହା ଜାଣିନାହିଁ।” “ସେଠି, ତୁମେ, ରାମଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ, ସ୍ମୃତି ଓ ଶ୍ରବଣ ହରାଇଲା; ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ, ମହାଶୟ, ତୁମେ ଏପରି ଅବନତି ପାଇଲା। ତୁମେ ଭିଦର୍ଭର କନ୍ୟା ନୁହେଁ, ଏହି ବୀର ତୁମର ସମ୍ପର୍କୀ ନୁହେଁ; ତୁମେ ପୁରଞ୍ଜନୀର ପତି ନୁହେଁ, ଯିଏ ତୁମକୁ ନଉ ଦ୍ୱାରରେ ବନ୍ଧି ରଖିଥିଲା। ଏହା ମୋର ମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ନାରୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଛ; ଦୁଇ ହଂସ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଚାଳ ଦେଖିଥିବା ପରି, ଏହି ଦୁଇ ଟିଏ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।” “ମୁଁ ତୁମେ, ତୁମେ ମୋ; ତୁମେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହା ବୁଝ, ମିତ୍ର; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଦେଖନାହିଁ। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ଏକା ଦେଖିଥିବାପରି, କିନ୍ତୁ ଆଇନା ଓ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୁଇ ଦେଖିଥିବାପରି, ଆମ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସ୍ୱଭାବ ଏପରି। ଏଭଳି ହଂସ ମନ, ଅନ୍ୟ ହଂସ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଲା; ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ସେ ହରାଇଥିବା ସ୍ମୃତିକୁ ପୁନଃ ପାଇଲା। ବରିଷ୍ମତ, ଏହି କଥା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଛି; କାରଣ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ରହିଛି, ତାହାରେ ଭଗବାନ ଦେବ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାନ୍ତି।” ଏହିପରେ, ଭଗବାନ ଶରତର ରାତିଗୁଡିକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠାରେ ଚମେଲୀ ଫୁଲ ଫୁଟିଛି, ନିଜ ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ନିଜ ମୃଦୁ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିଦେଲେ; ଉଦୟ ହୋଇ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ପବିତ୍ର କଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରେ ପ୍ରିୟଜନ ଦେଖାଯାଏ। ଅଖଣ୍ଡ ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଦେଖି, ଯାହା ମନୋହର ଲଟୁସ ମୁହଁ ପରି, ନବ ଅର୍କରେ ରଙ୍ଗିତ, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ମୃଦୁ ଗାଈମାନେ ସହ ଶୋଭିତ, ଭଗବାନ ମଧୁର ଓ ଆকৰ୍ଷଣୀୟ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଯାହା ଲୋବନୀୟ ନୟନ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପୂର୍ବ। ସେଇ ଗୀତ ଶୁଣି, ଯାହା ପ୍ରେମ ଆଶାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ମନ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଆକୃଷ୍ଟ, ଏକାଏକି ଆସିଗଲେ, ଏକାଏକି ଅନ୍ୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରିୟଜନ ଦଢ଼ା ଦୁଇ ଅଳଙ୍କାରରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କିଛି ଗୋପୀ ଦୁଧ ଦୋହିବା ଶେଷ କଲେ ନାହିଁ, ଦୂତିରେ ଆସିଗଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଧ ଚୁଲିରେ ରଖି, ଶିଶୁଙ୍କୁ ଖାଇଁ ଦେଇ ନାହିଁ, ଦୂତିରେ ଆସିଗଲେ। କିଛି ଖାଇଁ ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ପାକ କାମ ଛାଡିଗଲେ; କିଛି ଶିଶୁକୁ ଖାଇଁ ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ଏକାଏକି ଆସିଗଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ପତିଙ୍କୁ ଖାଇଁ ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ଖାଇଁ ଦେଇ ନାହିଁ, ଦୂତିରେ ଆସିଗଲେ। କିଛି ନାରୀ ଅଂଗରେ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିଲେ, କିଛି ଶୁଧ୍ଧି କରୁଥିଲେ, କିଛି ଚକ୍ଷୁରେ ଅଲତା ଲଗାଇଥିଲେ; ପୋଶାକ ଓ ଅଳଙ୍କାର ବିକୃତ ଥିଲା, ତଥାପି ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୂତିରେ ଆସିଗଲେ।