ଏହି ପ୍ରକାର ଆତ୍ମାର ଭ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି—ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଭିନ୍ନତାର ଅଭିମତ; ନିଜ ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ। ଯାହାକୁ ନାମ ଓ ରୂପରେ, ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଓ ଅବିରୋଧରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ତାହା ଅର୍ଥହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ପ୍ରଶଂସା; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତା ସେମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ଯୋଗ ଅପରିପକ୍ୱ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଘ୍ନ ସେମାନଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ; ଏହିପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କିଛି ଲୋକ ଯୋଗ ଧ୍ୟାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଆସନ ଓ କୁମ୍ଭକ ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଦୁଃଖକୁ ନଶ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପାଳନ କରୁଥିବା ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଏହି ଦେହକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଶୁଭ୍ର କରି, ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରକାର କୌଶଳକୁ ମହତ୍ୱ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅଫଳ; ଦେହ ତ ଚେହେରା ଫଳ ପରି ନଶ୍ୱର। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହା ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନ କରି, ଯୋଗକୁ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ଆତ୍ମନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଏହିପରି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସକୁ ମୋରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଘ୍ନରେ ଅଚଳ, ଆସକ୍ତି ରହିତ ଓ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ଜାଣିନଥିବା ଯେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟତମ ବିଦାୟ ହୋଇଛନ୍ତି, ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ପୂର୍ବବତ୍ ଆଚରଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପତିଙ୍କର ପାଦରେ ପୂଜା କରିବା ବେଳେ ତାପ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଅତି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ଝୁଣ୍ଡ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ମୃଗୀ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଶୋକ କରନ୍ତି, ଅସହାୟ ଓ ମିତ୍ରହୀନ ହୋଇ, ଅଂଶୁ ଝରାଉଛନ୍ତି; ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ ଅଂକ ଦବାଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦନ୍ତି। “ଉଠ, ଉଠ, ରାଜା ଋଷି! ତୁମେ ଏହି ସମୁଦ୍ରବନ୍ଧ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ, ଯାହା ଚୋର ଓ ଅପରାଧୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଭୟ କରୁଛନ୍ତି।” ଏଭଳି ଶୋକ କରି, ସେ ଯୁବତୀ ଅରଣ୍ୟରେ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ପତିଙ୍କର ପାଦ ପଡ଼ି, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଅଂଶୁ ଝରାଇଲେ। ସେ ଏକ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ପତିଙ୍କର ଦେହକୁ ତା’ଉପରେ ରଖି, ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିବାକୁ ମନ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ଏବଂ ଶୋକ କରିବାରେ ଲିନ ହେଲେ। ସେଠାରେ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଏକ ବନ୍ଧୁ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ: “ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏହି କିଏ ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ମୋତେ ମିତ୍ର ବୋଲି ଚିହ୍ନିପାରୁଛ? ପୂର୍ବେ ଆମେ ଏକାଠି ଘୁରୁଥିଲୁ। ଆତ୍ମନ୍ୟ, ତୁମେ ମୋତେ ଅଜ୍ଞାତ ସାଥୀ ଭାବେ ମନେ ପକାଅଛ? ମୋତେ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଭୂମିରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା, ଭୌତିକ ସୁଖରେ ଲିନ ହେଲା। ହେ ମହିଳେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ହଂସ, ମନ ହ୍ରଦୟରେ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ବସୁଥିଲୁ; ହଜାର ବର୍ଷ ଆମେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଭୌତିକ ଚିତ୍ତରେ ଭୂମିକୁ ଗଲା; ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ନାରୀ ତିଆରି କରିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲା। ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନଉଟି ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନିଟି ଗୃହ, ଛଅଟି ପରିବାର, ପାଞ୍ଚଟି ବଜାର, ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ ଗୁଣ—ଏହି ହେଉଛି ନାରୀର ନିବାସ। ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ହେଉଛି ସୁଖ; ନଉଟି ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ଚ୍ୟାନେଲ; ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ଗୃହ; ପରିବାର ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଗୋଷ୍ଠୀ। ବଜାର ହେଉଛି କ୍ରିୟାଶକ୍ତି; ପଞ୍ଚଭୂତ ହେଉଛି ଅବିନାଶୀ ସ୍ୱଭାବ; ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ହେଉଛି ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପୁରୁଷ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିପାରେନାହିଁ। ଏଠାରେ, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ମନ ଓ ଶ୍ରବଣ ହରାଇଲା; ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ତୁମେ ଭିଦର୍ଭାର କନ୍ୟା ନୁହଁ, ଏହି ବୀର ତୁମର ବନ୍ଧୁ ନୁହଁ; ପୁରଞ୍ଜନୀର ପତି ମଧ୍ୟ ନୁହଁ, ଯିଏ ନବମ ଦ୍ୱାରରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ମୋର ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ଧର୍ମିକ ନାରୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; ଏକଟିଓ ସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଯେପରି ଦୁଇ ହଂସ ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଗତିକୁ ଦେଖୁଛୁ। ମୁଁ ତୁମେ, ତୁମେ ମୁଁ; ତୁମେ ମୁଁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ—ଏହା ବୁଝ, ବନ୍ଧୁ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଅଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ। ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ନିଜକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦର୍ପଣ ଓ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୁଇ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆମ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର ଅନ୍ତଃସ୍ୱଭାବ। ଏପରି ମନର ହଂସ, ହଂସ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଫେରିଲେ; ଏହି ଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ହରାଇଥିବା ସ୍ମୃତିକୁ ଫେରାଇଲେ। ହେ ବର୍ହିଷ୍ମତ୍, ଏହି ଉପମା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନୁହଁ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି; କାରଣ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ଅଲିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶରଦ୍ ଋତୁର ରାତିଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଚମ୍ପା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କ୍ରୀଡ଼ା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ତା'ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ, ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ନରମ କିରଣରେ ପୂର୍ବାକାଶକୁ ରକ୍ତିମ କଲେ; ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୋଇ, ପୁଣ୍ୟାତ୍ମାମାନଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ପବିତ୍ର କଲେ, ଦୀର୍ଘ ବିରାହ ପରେ ପ୍ରିୟା ଦେଖା ଦେବା ପରି। ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ଦେଖି, ଯାହା ପଦ୍ମମୁଖୀ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ମୁହଁପରି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନୂତନ କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ, ଏବଂ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ବନ ଦୁଧାଳି ଗାୟମାନେ ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ମଧୁର ଓ ଆକର୍ଷକ ଗୀତ ଗାଇଲେ।