ଏହି କଥାରେ, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜ୍ଞାନୀ କହିଲେ—ଯେପରି ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମାନବ ଚକ୍ଷୁର ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ମାନବ ମନର ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିର ମହା ଅନୁଭୂତି, ଏକମାତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ କଥାବାର୍ତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା କଥା ଓ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ମନର ମୋହ ଏତିକି—ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଭିନ୍ନତାର ଭାବନା; ଆତ୍ମା ଠାରେ ଛଡ଼ି ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଆଉ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ। ଯାହା ନାମ ଓ ରୂପରେ ଚିହ୍ନିତ, ପଞ୍ଚମୂଳ, ଅବିରୋଧ—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତା କେବଳ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଲୋକେ ଗୃହଣ କରନ୍ତି, ଏହାର ଅର୍ଥ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ପ୍ରଶଂସା। ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ଯୋଗ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶରୀରର ଶୋଭା ବିକ୍ଷୋଭ ଆଣିପାରେ; ଏହିପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କିଛି ଲୋକ ଯୋଗ ଧ୍ୟାନର ଶକ୍ତିରେ, ଆସନ ଓ ଶ୍ୱାସ ରୋକିବା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୋଭକୁ ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ତପ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଅସୁବିଧା ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ମୁଁକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମୋର ନାମ ଜପିବା, ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ଯୋଗ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରି, ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଶରୀରକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରି, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି କୌଶଳ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ૃଥା ଚେଷ୍ଟା; ଯେପରି ଗଛର ଫଳ ନଶ୍ଵର, ଶରୀର ମଧ୍ୟ ତେଣି। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଶରୀର ମିଳେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହାରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ମୋରେ ଶରଣ ନେଇ, ବିକ୍ଷୋଭରେ ଅଚଳ, ଇଛାରୁ ମୁକ୍ତ, ନିଜ ସଉଖ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଜଣେ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟତମ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ବସି, ଆଗରୁ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କର ପାଦରେ ଉଷ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟରେ ବସି, ଜଣେ ମୃଗୀ ନିଜ ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏକା, ନିରାଶ୍ରୟ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାଥୀ ନଥିବା, ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରି, ଅଶ୍ରୁ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୋଇ, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ଅଂଗକୁ ଚାପି, ଚିତ୍କାର କରି ଚିଁତା କରିଲେ— "ଉଠ, ଉଠ, ରାଜର୍ଷି! ତୁମେ ଏହି ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ହେବ, ଯାହା ଚୋର ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅପବାଦରୁ ଭୟ କରୁଛି।" ଏପରି ଶୋକ କରି, ଯୁବତୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ପତିଙ୍କର ପାଦରେ ପଡ଼ି, ଅଶ୍ରୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ପ୍ରବାହିତ କଲେ। ସେ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କରି, ପତିଙ୍କର ଦେହକୁ ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦୁଃଖରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କଲେ। ସେଠି, ଏକ ପୂର୍ବତନ ସାଥୀ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ— "ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏହି ଯେ ଉଠିଛି, ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ତୁମେ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମେ ପରିଚିତ ସାଥୀ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲେ, ମୁଁକୁ ଚିହ୍ନିବା କରୁଛ?" "ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଅଜାଣା ମିତ୍ର ଭାବେ ନିଜକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ? ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଭୂମିରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଭୂମିକ ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଇ?" "ହେ ମହାନ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଜଣ ହଂସ, ମନସର ହ୍ରଦରେ ବସିଥିଲୁ; ହଜାର ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଆମେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉନଥିଲୁ।" "କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭୂମିକ ମନରେ ଲିନ ହେଲେ; ସେଠାରେ ଏକ ନାରୀ ତିଆରି କରିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ।" "ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନଉ ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନି କୋଠା, ଛଉ ପରିବାର, ପାଞ୍ଚ ବଜାର, ଏବଂ ପାଞ୍ଚମୂଳ ନିଜ ଗୃହ—ଏହି ନାରୀର ନିବାସ।" "ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଆନନ୍ଦ; ନଉ ଦ୍ୱାର ପ୍ରାଣର ଚ୍ୟାନେଲ; ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ଖାଦ୍ୟ କୋଠା; ପରିବାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମୂହ।" "ବଜାର କ୍ରିୟାଶକ୍ତି; ମୂଳ ଧାତୁ ଅବିନାଶୀ; ଶକ୍ତିର ନାଥ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ଜାଣିନାହିଁ।" "ସେଠାରେ, ତୁମେ ରାମାଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ସ୍ମୃତି ଓ ଶ୍ରବଣ ହରାଇଲେ; ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ, ମହାନ, ତୁମେ ଏପରି ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।" "ତୁମେ ବିଦର୍ଭର ଜନୀ ନୁହେଁ, ଏହି ବୀର ତୁମର ସାଥୀ ନୁହେଁ; ପୁରଞ୍ଜନୀର ପତି ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ନବମ ଦ୍ୱାରରେ ବନ୍ଧିଥିଲେ।" "ଏହା ମୋର ସୃଷ୍ଟିତ ମାୟା; ଏହାରେ ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଛ; କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟି ହଂସ ଦୁଇଁ ମାନେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଦେଖିଥିଲୁ, ଏହି ଦୁଇଟି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ମୁଁ ତୁମେ, ତୁମେ ମୁଁ; ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କର, ମିତ୍ର; ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଆମେ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।" "ଏକ ଲୋକ ନିଜକୁ ଏକା ଦେଖୁଥିବା, କିନ୍ତୁ ଆଇନାରେ ଦୁଇଟି ଦେଖୁଥିବା ପରି, ଆମେ ମଧ୍ୟର ଭିତର ଏହି ପ୍ରକୃତି।" "ଏପରି, ମନର ହଂସ, ହଂସ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଇ, ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଲେ; ଏହି ଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ସେ ହରାଇଥିବା ସ୍ମୃତିକୁ ପୁନଃ ପାଇଲେ।" "ହେ ବରିଷ୍ମତ, ଏହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ, ଅପରୋକ୍ଷ ଉପାୟରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; କାରଣ, ଯାହା ଅପରୋକ୍ଷ, ତାହାରେ ଭଗବାନ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାନ୍ତି।" ଏହି ଶ୍ରବଣ ପରେ, ଶରଦ ଋତୁର ରାତି, ଯେଉଁଠାରେ ଚମପା ଫୁଲ ଫୁଟି, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିରେ ରମଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ନିଜ ମୃଦୁ କିରଣରେ ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ରକ୍ତିମ କରି, ଉଦୟ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଜନନ୍ତୁ ଅନ୍ତରକୁ ଶୁଧ କଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରିୟା ଦୀର୍ଘ ବିରହ ପରେ ଦେଖା ଦେଇ।