ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଆତ୍ମା ଓ ଅବିଦ୍ୟାର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଆଗରୁ ଅର୍ଜିତ ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଚର୍ଚ୍ଚା, ଯାହା ଅବିଦ୍ୟାର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ସହ ଅପୃଥକ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ତାହା ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ, ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର କୁ ନଶ୍ୱ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ଜନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିରୁ ଅବିଦ୍ୟାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ ଓ ଏକମାତ୍ର ଅନୁଭୂତି, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିର ଆଧାର; ଯେଉଁଠାରେ କଥା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯିଏ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଆତ୍ମାର ମାୟା କେବଳ ଏତିକି—ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଭିନ୍ନତାର ଭାବ। ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଆଧାର କିଛି ନାହିଁ। ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା ପଞ୍ଚମୂଳକ ଓ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ଏହା କେବଳ ସ୍ତୁତି ମାତ୍ର; ଏପରି ଦ୍ୱୈତ ତାହାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବିଥାନ୍ତି। ଏଠି, ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କ ଯୋଗ ଅପକ୍୵ା ଅଟୁଟ ଅଛି, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରିପାରେ; ଏପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କେହି ଯୋଗ ଧାରଣା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆସନ ଓ କୁମ୍ଭକ ସହିତ ଦୁଃଖକୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି; କେହି ତପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି। କେହି ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି, ନାମସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ଯୋଗୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବ ଦୂର କରନ୍ତି। କେହି ଜ୍ଞାନୀ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଦେହକୁ ଦୃଢ଼ ଓ ସୁନ୍ଦର କରି, ନିର୍ବିଘ୍ନ ତ୍ରୁଟିର ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ତେବେ ଏପରି କୌଶଳ ଗୌରବ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଚେଷ୍ଟା ଫଳହୀନ; ଦେହ ତ ଅବସ୍ୟ ନଶ୍ୱର, ଗଛର ଫଳ ଭଳି। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀ ତାହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନ ଦେଇ, ଯୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋତେ ଶରଣ ଦେଉନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଏପରି ଯୋଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ବିଘ୍ନରେ ଅଚଳ, ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଭୂତି କରେ। ଏଠି, ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟତମ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଅଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେ ଆଗରୁ ଯେପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ସେପରି ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପତିଙ୍କ ପାଦରେ କୌଣସି ଉଷ୍ମତା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, ସେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୃଦୟ ସହ ବସିଗଲେ, ମୃଗୀ ସ୍ଵଳି ଭଳି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ। ସେ ନିଜ ପାଇଁ ବିଲାପ କରି, ସହାୟ ଓ ବନ୍ଧୁ ବିହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅଶ୍ରୁ ତଳି, ମଣିବନରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ— “ଉଠ, ଉଠ, ରାଜାର୍ଷି! ଏହି ସାଗର ପରିବୃତ ଭୂମିକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର; ଏହା ଚୋର ଓ ଅପସଦ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଛି।” ଏପରି ଶୋକାର୍ତ୍ତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ପଛରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଚାଲିଗଲେ; ପତିଙ୍କ ପାଦ ଗ୍ରହଣ କରି, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କଲେ। ସେ ଏକ କାଠର ଶ୍ମଶାନ ଚିତା ତିଆରି କରି, ପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ତାହାରେ ରଖି, ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଇ, ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏଠି, ପୂର୍ବ ଜଣେ ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମଞ୍ଜାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୃଦୁ କଥାରେ ସେଉଁଠି ଆସି, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ—“ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏଠି ଶୁଅଁଥିବା ଏହି କିଏ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ତୁମେ ମୋତେ ପୂର୍ବରୁ ଜଣିଛ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଏକାସାଥି ଚାଲିଥିଲୁ?” ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ତୁମେ ନିଜକୁ ମନେ ପକାଅଛ? ଆମେ ଦୁଇଜଣ ହଁସ, ମନସ୍ସରୋବରରେ ଏକାସାଥି ବସୁଥିଲୁ, ହଜାର ବର୍ଷ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ଗଲ, ଏକ ନାରୀ ତିଆରି କରିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲ। ସେଠି ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନଅଟି ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନି ଗୃହ, ଛଅ ପରିବାର, ପାଞ୍ଚ ବଜାର ଓ ପାଞ୍ଚମୂଳକ ପ୍ରକୃତି ଥିଲା—ଏହି ହେଉଛି ନାରୀର ନିବାସ। ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ, ନଅ ଦ୍ୱାର ଜୀବନ ଚ୍ୟାନେଲ, ଅନ୍ନ ଓ ଅଗ୍ନି ଗୃହ, ପରିବାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହ। ବଜାର କ୍ରିୟାଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତି ଅବିନାଶୀ, ଏଠିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ଏଠି ରାମା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ସ୍ମୃତି ଓ ଶ୍ରବଣ ହରାଇଥିଲ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଅନୁଭବ କଲ। ତୁମେ ନ ବିଦର୍ଭନନ୍ଦନୀ, ନ ଏହି ବୀର ତୁମର ବନ୍ଧୁ; ତୁମେ ପୁରଞ୍ଜନୀଙ୍କ ପତି ନୁହଁ, ଯିଏ ତୁମକୁ ନବମ ଦ୍ୱାରରେ ବନ୍ଦି କରିଥିଲା। ଏହା ମୋର ମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ସତୀ ନାରୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିଛ; ଦୁଇଁଟି ହଁସ ଯେପରି ଆମେ ଦୁହେଁ ଅନୁଭୂତି କରୁଛୁ, ଏପରି ସେମାନେ ସତ୍ୟ ନୁହଁ। ମୁଁ ତୁମେ, ତୁମେ ମୁଁ; ଆମେ ଦୁହେଁ ଏକ, ବନ୍ଧୁ। ଜ୍ଞାନୀ ଆମ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ଜଣେ ନିଜକୁ ଏକ ଭାବେ ଦେଖି, ଆଇନାରେ ଦୁଇ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେପରି ଆମ ଅନ୍ତଃସ୍ୱରୂପ। ଏପରି ମନର ହଁସ, ହଁସ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଲା, ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ହରାଇଥିବା ସ୍ମୃତି ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।” ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ବାର୍ହିଷ୍ମତ୍, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ, ଲକ୍ଷଣିକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ; କାରଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସ୍ରଷ୍ଟା, ସେ ପରୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରସନ୍ନତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରେ, ଆଶିର୍ବାଦ ଦେବତା, ଶରତ୍କାଳର ରାତିଗୁଡ଼ିକୁ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଦେଖି, ନିଜ ଯୋଗମାୟାକୁ ଉପାଧାନ କରି ଲୀଳା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ତାଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା, ମୃଦୁ କିରଣରେ ପୂର୍ବ ଆକାଶକୁ ରକ୍ତାଭ କରି, ଉଦୟ ହେଲେ; ସେ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ ଧାରୀଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଲେ, ଦୀର୍ଘ ବିୟୋଗ ପରେ ପ୍ରିୟଜନ ଦେଖା ଦେବା ପରି। ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଖଣ୍ଡ ଚକ୍ର, କମଳମୁଖୀ ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ନୂତନ କୁମ୍କୁମ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ, ଅରଣ୍ୟ କୁମାରୀ ଗାୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଭିତ କରୁଥିଲା; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣ ମଧୁର ଓ ମୋହନୀୟ ଗୀତ ଗାଇଲେ।