କ୍ରିୟା ସଦା କିଛି କାରଣ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରେରଣାରେ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜର ଅଭିଲାଷାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ପ୍ରକୃତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ଵାଦରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଉନ୍ତି—ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବସି, ଚାଲି, ଶୋଇ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବା କିମ୍ବା ଖାଇବା—ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ମନକୁ ଏମିତି ଏକାଗ୍ର କରିଥାନ୍ତି ଯେ, ଏହି ସବୁକୁ ଅଲଗା କିଛି ଭାବିନାହାନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଅସତ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଥାଏ ଓ ନାନା ବିଚାରରେ ଏହାକୁ ବିପରୀତ ଦେଖିଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ—ଏଠି ଜଣେ ସ୍୵ପ୍ନରୁ ଜାଗିଉଥିବା ପରେ ସ୍୵ପ୍ନ ଯେପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି। ଗୁଣ ଓ କ୍ରିୟାର ଯେଉଁ ଆକୃତି ଅଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମା ସହ ଅଲଗା କରାଯାଇନଥିଲା, ଏହା ସ୍୵ୟଂ ଦ୍ରଷ୍ଟାବେଳେ ଶେଷ ହୁଏ; ଆତ୍ମା କେବେ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନାଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିରେ ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନାଶ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ସ୍୵ୟଂ-ପ୍ରକାଶ, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିର ମୂଳ, ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବାଣୀ ଓ ପ୍ରାଣ ଚଳିତ ହୁଏ, ଏହି ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଆତ୍ମାରେ ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ତାହା ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଭିନ୍ନତାର ଧାରଣା; ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ନିଜକୁ ଆଧାର କରିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ। ଯାହାକୁ ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ପଞ୍ଚଭିନ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟଥା ଅସ୍ୱୀକୃତ ନୁହେଁ—ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଅର୍ଥହୀନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଗୁଣଗାନ; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତା ସେମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ୱ ହୋଇନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଦେହରେ କିଛି ବିଘ୍ନ ଆସିପାରେ; ଏହିପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କିଛି ଲୋକ ଯୋଗ ଧ୍ୟାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆସନ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଘ୍ନକୁ ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତପ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମୋର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କିମ୍ବା ଯୋଗାଚାର୍ୟମାନଙ୍କ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରି ଅପଶକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଦେହକୁ ସ୍ଥିର ଓ ସୁନ୍ଦର କରି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏପରି କୌଶଳ ଗୌରବ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ૃଫଳହୀନ; ଦେହ ତ ଚେହେରା ଫଳ ଭଳି ନଶ୍ୱର। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ତାହାରେ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋତେ ଶରଣ ଦେଉ। ଏହିପରି ଯୋଗୀ, ଯେଉଁଥିରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଚାଲିଛି ଓ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି, ସେ ବିଘ୍ନରେ ଅଚଳ, ଅନାସକ୍ତ ଓ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ମନୋଭାବକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି: ଯେପରି ଏକ ପ୍ରିୟା, ନିଜ ପତି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଅସନରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ ଚଳନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପତିଙ୍କର ପାଦରେ ତାପ ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଭୟଭୀତ ହୃଦୟରେ ବସିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ମୃଗୀ ନିଜ ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି। ସେ ନିଜ ପାଇଁ, ସହାୟ ଓ ବନ୍ଧୁ ବିହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ, ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ; ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ ଷ୍ଟନ ଦବାଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ—"ଉଠ, ଉଠ, ରାଜର୍ଷି! ଏହି ସାଗରବନ୍ଧ ଭୂମିକୁ ଚୋର ଓ ଅପପତ୍ର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୟରୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର।" ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅଶ୍ରୁପାତ କଲେ। ପରେ ସେ ଏକ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କରି, ପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ତାହାରେ ରଖି, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଦାହ ହେବାକୁ ମନସ୍ଥ କଲେ, ଦୁଃଖରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କଲେ। ସେଠାରେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବତନ ବନ୍ଧୁ, ଏକ ଆତ୍ମଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃଦୁ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଲେ, କାନ୍ଦୁଥିବା ସେହି ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ: "ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏହି ଯିଏ ଶୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମର ପୂର୍ବତନ ବନ୍ଧୁ, ଯାହା ସହ ତୁମେ ଗୁମା ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ମୁଁ କି ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି?" "ତୁମେ ମୋତେ ମନେ ପକାଉଛ କି, ମୋର ଅଜ୍ଞାତ ସାଥୀ? ମୋତେ ଛାଡି ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ, ଭୂଗତ ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଲେ। ହେ ମହାନୁଭାବ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଁଜଣେ ହଂସ, ମନସ୍ସରୋବରରେ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ବସୁଥିଲୁ; ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଆମେ ଅଲଗା ହେଇନଥିଲୁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡି, ଭୂମିକୁ ଗଲେ, ସାମସାରିକ ମନ ନେଇ; ଘୁଞ୍ଚୁ ଘୁଞ୍ଚି ଏକ ଜଣା ନାରୀଙ୍କ ତିଆରି କରା ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିଲେ।" "ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନବ ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନି ଗୃହ, ଛଅ ପରିବାର, ପଞ୍ଚ ବଜାର, ପଞ୍ଚମୂଳିକ ପ୍ରକୃତି—ଏହି ହେଉଛି ନାରୀର ନିବାସ। ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ହେଉଛି ଭୋଗ, ନବ ଦ୍ୱାର ହେଉଛି ଜୀବନ ନାଳୀ, ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ଭୋଜନ ହେଉଛି ଗୃହ, ପରିବାର ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ। ବଜାର ହେଉଛି କ୍ରିୟାଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତି ଅବିନାଶୀ, ଶକ୍ତିର ଅଧିପତି ହେଉଛି ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ତଥାପି ଜାଣିନାହାନ୍ତି।" "ସେଠାରେ ତୁମେ, ରାମଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସ୍ମୃତି ଓ ଶ୍ରବଣ ହରାଇଲେ; ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଅବନତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତୁମେ ନ ବିଦର୍ଭର କନ୍ୟା, ନ ଏହି ବୀର ତୁମ ବନ୍ଧୁ; ତୁମେ ପୁରଞ୍ଜନୀଙ୍କ ପତି ନୁହଁ, ଯିଏ ତୁମକୁ ନବମ ଦ୍ୱାରରେ ବନ୍ଧିଥିଲେ।" "ଏହି ସବୁ ମୋର ମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁରୁଷ ଓ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; ଏହି ଦୁଇଁଜଣେ ସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଯେପରି ଦୁଇଁ ହଂସ ଆମ ଦୁହଙ୍କ ଗତିକୁ ଦେଖିଥାନ୍ତି।