ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଏଠାରେ, ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ମାୟାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିବେକ ଓ ଅନୁଭୂତି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଯେଉଁ ଆତ୍ମାର ନିବାସ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ହେଉଛି, ସେଠାରେ ଦେହର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁ ଗୁଣମୟ, ସେମାନେ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବେ? ଏହା କିଛି ଦୋଷ ନୁହେଁ, ଯଦି ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କେବେ କେବେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିନାହିଁ; ମେଘ ଚାଲିଗଲା ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାବରେ ଦିଖାଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା, ଅଚ୍ୟୁତ, ଚିରଅବିନାଶୀ, ପଞ୍ଚଭୂତ ର ଗୁଣମାନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ଆକାଶ ପ୍ରଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଓ ବାୟୁର ଗୁଣମାନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, ସେମିତି ଆତ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ମନର ସଂସାରର କାରଣ—ଏହି ଗୁଣମାନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ତଥାପି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଗୁଣମାନ୍ୟ ସହ ନିକଟତା ବର୍ଜନ କରିବା ଦରକାର, ଯେପରି ଦୃଢ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜସ୍ ମଳ ଦୂର ହେଉଅ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ କର୍ମପଥ ଅନୁସାରେ ଯୋଗ କରିନାହିଁ, ଦେବତା କିମ୍ବା ମାନବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବାଧାରେ ବାଧିତ ହେଇ, ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା punah punah ଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି। କର୍ମ ହେଉଛି କୌଣସି କାରଣ କିମ୍ବା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଜୀବ ଏହାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରକୃତିରେ ବସିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଆଶା ବିଦ୍ରୋହ କରି, ସ୍ୱୟଂ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରେ—ଉଭା, ବସିବା, ଚଲିବା, ଶୋଇବା, ମଳମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଖାଇବା—ମନ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିଲେ, ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ବିପରୀତ ଦେଖିଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିନାହିଁ; ଏହା ସ୍ବପ୍ନ ଭଳି, ଜାଗିଲା ପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ଯେଉଁ ଆକୃତି ଅଗ୍ରଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମା ସହ ବିଭିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ଭେଦ ଦୃଢ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶେଷ ହୁଏ; ଆତ୍ମା କେବେ ଧରା ଯାଏନାହିଁ, କେବେ ତ୍ୟାଗ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେନାହିଁ; ଏମିତି, ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ଏକ ଜନର ଧୀରେ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧାର ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହି ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭା, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ ଆତ୍ମା ଏକ ମହା ଅନୁଭୂତି; ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନୁଭୂତିର ଏକ ମୂଳ; ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ନୁହେଁ, ଯେତେବେଳେ ଭାଷା ଶମ୍ଭୁ, ଏହା ଭାଷା ଓ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଆତ୍ମାର ଭ୍ରମ କେବଳ ଏତିକି—ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଭେଦ ବ୍ରହ୍ମା; ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନିର୍ଭର କରିବା ନାହିଁ। ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ନାମ ଓ ରୂପ, ପଞ୍ଚଭୂତ ଭାବରେ, ଅବିରୋଧିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅର୍ଥହୀନ ହେଉଛି, କେବଳ ପ୍ରଶଂସା; ଏହି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ତାହାମାନେ ଭାବିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ଯୋଗ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରକୃତ ହୋଇନାହିଁ, ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ବିଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇପାରିଥାଏ; ଏହି ପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିଛି ଲୋକ ଅସୁବିଧାକୁ ଆସନ ଓ ଶ୍ୱାସ ରୋକିବା ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଲୋକ ତପ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଲୋକ ମୋର ଧ୍ୟାନ, ନାମସ୍ମରଣ, ଓ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଅପଶକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଦେହକୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଉତ୍ତମ ଓ ଦୃଢ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରି, ପରେ ନିର୍ବାଣ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି କୌଶଳର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ପ୍ରୟାସ ଫଳହୀନ; ଦେହ ଅନିତ୍ୟ, ଗଛର ଫଳ ଭଳି। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋତେ ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଯୋଗୀ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ମୋରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ବିଘ୍ନରେ ବିଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ, ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ଓ ସ୍ୱୟଂ ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭୂତି କରିଥାନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ଦୁଃଖ ଦୃଶ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ଅତି ପ୍ରିୟା ନାରୀ, ତାଙ୍କର ପତି ଚାଲିଗଲା ବୋଲି ଜାଣିନାହିଁ, ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ପୂର୍ବ ଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ପତିଙ୍କର ପାଦରେ ଉଷ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, ସେ ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟରେ ବସିଥିଲେ, ମୃଗୀ ଭଳି ନିଜ ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ, ଅସହାୟ ଓ ମିତ୍ରହୀନ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ନିଜ ଷ୍ଟନ୍ ଦବାଇ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ। "ଉଠ, ଉଠ, ରାଜର୍ଷି! ତୁମେ ଏହି ସମୁଦ୍ରବୃତ୍ତ ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦରକାର, ଯାହା ଚୋର ଓ ଅପସଦ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଛି।" ଏହିପରି ଶୋକ କରି, ଯୁବତୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ପତିଙ୍କର ପାଦରେ ପଡ଼ି, ସେ ନିର୍ବାଧ ଭାବରେ ଅଶ୍ରୁ ଝଡ଼ାଇଲେ। ସେ ଏକ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ପତିଙ୍କୁ ଏହାରେ ରଖି, ମୃତ୍ୟୁରେ ସାଥି ଦେବାକୁ ମନ ଦୃଢ କଲେ, ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏଠି, ଏକ ପୂର୍ବତନ ମିତ୍ର, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେମାନେ ଉପଶମ କରି, ସେ କାନ୍ଦୁଥିବା ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ— "ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏହି ଯାହା ଶୋଇଛି, ତାହା କିଏ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ତୁମେ ମୋତେ ମିତ୍ର ଭାବିଛ କି, ଯାହା ସହ ତୁମେ ଏକଥା ଘୂମିଥିଲେ?" "ମିତ୍ର, ତୁମେ ମୁଁ ଅଜଣା ସାଥୀ ଭଳି ନିଜକୁ ମନେ କରୁଛ କି? ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଭୂମିରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଖୋଜିଲେ, ଭୂଗୃହୀ ଭାବେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ।" "ଓ ଉତ୍ତମ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ ହଂସ, ମନର ହ୍ରଦରେ ମିତ୍ର ଭଳି ରହୁଥିଲୁ; ହଜାର ଜନ୍ମ ଧରି ଆମେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇନାଥିଲୁ।" "କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଭୂମିରେ ଗଲା; ଏକ ନିର୍ମାଣିତ ସ୍ଥାନ ଏକ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲା।