ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଏକ ଜନ ଅପନିଶ୍ଚିତିକୁ ଚିରି କାଟିବା ପାଇଁ, ନିର୍ମଳ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ଅନ୍ତର୍ଦୱନ୍ଦ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ। ଏହା ସହିତ, ବିପରୀତ ଧାରଣାଙ୍କୁ ବିବେକପୂର୍ବକ ଖଣ୍ଡନ କରି, ସ୍ୱୟଂ ଆନନ୍ଦରେ ଶାନ୍ତ ଓ ତୃପ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦାସୀନ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂ ନୁହେଁ ଏହି ଦେହ, ଯାହା ପୃଥିବୀ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ନୁହେଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବତା, ଦାନବ, ପବନ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି; ମନ ମାତ୍ର ଅନ୍ନ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଏକତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ଭବନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଗୁଣମୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେମିତି ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ? ଯଦି ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, କଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ କିଛି କରିନଥାଏ। ଯେପରି ଆକାଶ ପବନ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣଗୁଡିକୁ କେଉଁଠି ଲଗାଇନଥାଏ, ସେହିପରି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ, ତମସର ଗୁଣଗୁଡିକୁ ନିସ୍ପୃହ ରହିଥାଏ—ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ମନର ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ। ତଥାପି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଗୁଣ ସହିତ ସଂଗ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ମୋତେ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜସ ଦୂଷିତି ଦୂର ହୋଇପାରିବ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିଧ୍ନ ଆସିଥିବାରୁ, ଦେବତା କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବାଧାରେ ଅଟକିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଯୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ। କିଛି କାରଣ କିମ୍ବା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଜୀବ କର୍ମ କରେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟରେ ରହି, ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ—ଉଭୟ, ବସିବା, ଚାଲିବା, ଶୋଇବା, ମଳ ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଖାଇବା—ସେ ମନ ଆତ୍ମାରେ ବସି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିନଥାଏ। ଯଦି କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଦେଖି, ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ବିପରୀତ ଦେଖିଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିନଥାଏ—ଯେପରି ଜାଗି ଦ୍ବାରା ସ୍ୱପ୍ନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଗତ ଅଭିଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ସହିତ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୟ ଭାବି ଚିହ୍ନିବା ଅବିଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତ ହୁଏ; ଆତ୍ମାକୁ କେଉଁଠି ଧରିବା କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କରିବା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେନାହିଁ, ସେହିପରି ମୋର ତୀବ୍ର ବିବେକ ଜନର ବୁଦ୍ଧିର ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ଆପ୍ରଭା, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ; ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିର ମହା ଅନୁଭୂତି; ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ବାଣୀ ନିଶ୍ଚଳ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବାଣୀ ଓ ପ୍ରାଣ ଚାଳିତ। ଆତ୍ମାର ଭ୍ରମ ଏତିକି: ଶୁଧ୍ଧରେ ଭେଦ ଭାବ; ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ନିଜ ପ୍ରତି ନିଜର କିଛି ଆଧାର ନାହିଁ। ନାମ ଓ ରୂପରେ ଚିହ୍ନିତ, ପଞ୍ଚରୂପୀ, ଅବିରୋଧ ଯାହା, ତାହା ଅର୍ଥହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା; ଏହି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ତାହାମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବିନଥାଏ। ଯୋଗୀ ଯୋଗରେ ପ୍ରବଳ ନୁହେଁ ଥିଲେ, ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଧ୍ନ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ; ଏହିପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କିଛି ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆସନ ଓ କୁମ୍ଭକ ଦ୍ୱାରା ବିକାର ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ତପ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ନ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ମୋର ଧ୍ୟାନ, ନାମସ୍ମରଣ, ଯୋଗୀ ଗୁରୁଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଅସୁଭ ପ୍ରଭାବ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଦେହକୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରି, ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଏହି ଦକ୍ଷତା ମୂଲ୍ୟବାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଫଳହୀନ; ଦେହ ଅସ୍ଥିର, ଗଛର ଫଳ ଭଳି। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉଛି, ଚତୁର ଜନ ଏହାରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋରେ ଭକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ଯୋଗୀ ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରି, ମୋରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ବିଧ୍ନରେ ଅଚଳ, ଇଚ୍ଛାରହିତ, ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଏକ ଯୁବତୀ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ନିକଟରେ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣିନଥିବା, ନିଜ ଆସନରେ ଅଚଳ ରହି, ପୂର୍ବବତ ଆଚରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କ ପାଦରେ ଉଷ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରିନଥିବା, ଅନ୍ୟ ହରିଣୀ ଭଳି ଏକା ହୋଇ ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟରେ ବସନ୍ତି। ସେ ନିଜ ପାଇଁ, ଅସହାୟ ଓ ମିତ୍ରହୀନ ହୋଇ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଞ୍ଜଳିରେ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ଅସ୍ତନ ଦବାଇ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କଲେ—“ଉଠ, ଉଠ, ରାଜା ଋଷି! ଏହି ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରା ଭୂମିକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଚୋର ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବନ୍ଦ୍ୟମାନେ ଭୟ କରୁଛନ୍ତି।” ଏପରି ଶୋକ କରି, ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ପତିଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ି, ଅନିୟମିତ ଶ୍ରୋତ ଭଳି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ସେ ଏକ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ପତିଙ୍କ ଦେହ ଉପରେ ରଖି, ନିଜ ପତି ସହ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚିତାରେ ମନ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୋକ କଲେ। ସେଠାରେ, ଏକ ପୂର୍ବ ମିତ୍ର, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ ତୁମେ? କିଏ ତୁମର? କିଏ ଏହି ଶୋଇଥିବା, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମର ପୂର୍ବ ମିତ୍ର ଭଳି ଚିହ୍ନିବା କରୁଛି, ଯାହା ସହିତ ତୁମେ ଗୁଡ଼ିକିଆ କରିଥିଲେ? ତୁମେ ନିଜକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି କି, ମୋତେ ଅଜଣା ସାଥୀ ଭଳି? ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା, ଭୂମି ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଲା। ହେ ଉତ୍କଳ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ ହଂସ, ମନ ହ୍ରଦରେ ମିତ୍ର ଭଳି ରହିଥିଲୁ; ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ହେଲୁନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ଭୂମିରେ ଯାଇ, ଭୂମିମୟ ମନ ନେଇ, ଏକ ନାରୀ ତ୍ୱାରା ତିଆରି ଏକ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲା। ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନଉ ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନି କମର, ଛଉ ପରିବାର, ପାଞ୍ଚ ବଜାର, ପାଞ୍ଚ ରୂପୀ ସ୍ୱଭାବ—ନାରୀର ନିବାସ। ପଞ୍ଚ ଭୋଗ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ; ନଉ ଦ୍ୱାର ଜୀବନ ଚ୍ୟାନେଲ; ଜାଠରାଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ନ କମର; ପରିବାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଣ୍ଡଳ।