ଏହି କଥାରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ମାନେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ରଜୋଗୁଣର ପରିଣାମ। ଏହି ବିଭିନ୍ନତା, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବସ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ ତଥା ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଚମକେ। ଏହି ସତ୍ୟକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ବିପକ୍ଷ ମତକୁ ବିରୋଧ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ଶ୍ରେୟସ୍ ଆନନ୍ଦରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ଉଚିତ, ଚାହିଦା ମାନେ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ହେବା ଉଚିତ। ଆତ୍ମା ଏହି ପୃଥିବୀର ଦେହ ନୁହେଁ, ନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ନା ଦେବ, ଦାନବ, ପବନ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି; ମନ ଖାଦ୍ୟରୁ ଗଠିତ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱରୁ, ଅହଂକାର ଆକାଶରୁ, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚତତ୍ୱର ସମତୁଳନ। ଗୁଣରୁ ଗଠିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେମିତି ଚୁଆଯିବେ? ତାଙ୍କର ଉତ୍ତେଜନା ଥିଲେ କଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆବରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅପ୍ରଭାବିତ ରହେ। ଯେପରି ଆକାଶ ପବନ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ, ସେପରି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ, ତମସରେ ଚୁଆଯିବେ ନାହିଁ—ଏହି ଗୁଣ ମନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ। ତଥାପି, ମାୟାର ଏହି ଗୁଣ ସହ ସଂଗତିକୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ନିଶ୍ଚଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜସର ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର ହେବ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମନ୍ଦିରା ଅଭ୍ୟାସରେ ବାଧା ପାଇଥାନ୍ତି, ଦେବତା କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଘ୍ନରେ ଫେରି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ପଦ୍ଧତିରେ ନୁହେଁ। କିଛି କାରଣ କିମ୍ବା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ହୁଏ, ଜୀବ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ଲୋକ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦେହ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ରହି—ଉଭୟ, ବସିବା, ଚାଲିବା, ଶୋଇବା, ମଳତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଖାଇବା—ମନ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହି, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବି ନାହିଁ। ଯଦି ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବଜେକ୍ଟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ବିଭିନ୍ନ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ ଲୋକ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ନାହିଁ—ସ୍ୱପ୍ନ ଉଠିବା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଯାଏ। ଗୁଣ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଏହି ଅବଧାରଣା, ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ହୋଇନଥିବା, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ; ଆତ୍ମା କେବେ ଧରା ଯାଏ ନାହିଁ, ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ୱ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ନାହିଁ, ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିର ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅଜନ୍ମ, ଅପାର ଆତ୍ମା ମହା ଅନୁଭୂତି, ସମସ୍ତର ଅନୁଭୂତି; ଏକମାତ୍ର, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ବାକ୍ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଯାହା ବାକ୍ ଏବଂ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟମିତ କରେ। ଆତ୍ମାର ଅଭ୍ରାନ୍ତି ଏତିକି—ଶୁଦ୍ଧରେ ଭିନ୍ନତା ଭାବନା; ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ନିଜ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ। ନାମ ଏବଂ ରୂପରେ ଅନୁଭୂତ ଯାହା, ପଞ୍ଚଭୂତ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତା କେବଳ ବିଦ୍ୱାନ ଭାବିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ଯୋଗୀ ଯୋଗରେ ସିଧ୍ଧି ନ ପାଇଥିଲେ, ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ; ଏହାକୁ ନିମନ୍ତେ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କିଛି ଯୋଗୀ ଧ୍ୟାନର ଶକ୍ତିରେ, ଆସନ ଏବଂ କୁମ୍ଭକ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ତପ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ବିଘ୍ନ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ମୋରେ ଧ୍ୟାନ, ମୋର ନାମ ଜପ, ଯୋଗୀ ଗୁରୁଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ପ୍ରଜ୍ଞାନ ଲୋକ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଦେହକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରି, ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତିରେ ସିଧ୍ଧି ଲାଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି କୌଶଳ ମୂଲ୍ୟବାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦେହ ଅନିତ୍ୟ, ଗଛର ଫଳ ପରି ନଶ୍ୱ। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇଥାଏ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ ଲୋକ ଏହି ଦେହରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯୋଗ ଛାଡ଼ି, ମୋ ପାଇଁ ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଏହି ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ମୋରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ବିଘ୍ନରେ ଅପ୍ରଭାବିତ, ଚାହିଦା ରହିତ, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଏହି ଅନୁଭୂତିରେ, ଏକ ନାରୀ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତି ବିଦାୟ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିନଥିବା, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଛନ୍ତି, ପୂର୍ବପରି ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେ ପତିଙ୍କ ଚରଣରେ ଉଷ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ହୃଦୟ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ, ମୃଗୀ ପରି ଅନ୍ୟ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ହରାଇ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି। ସେ ନିଜ ପାଇଁ, ନିର୍ବଳ ଏବଂ ମିତ୍ରହୀନ ଅନୁଭବ କରି, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚୋଖରେ କାନ୍ଦି, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ଅଂଗକୁ ଦବାଇ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରିଥାନ୍ତି—"ଉଠ, ଉଠ, ରାଜର୍ଷି! ତୁମେ ଏହି ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ଚୋର ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବହିଷ୍କୃତ ଭୟ ଦେଉଛନ୍ତି।" ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିବା, ଯୁବତୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ପତିଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ି, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଥିଲେ। ସେ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କରି, ପତିଙ୍କ ଦେହ ଉପରେ ରଖି, ମୃତ୍ୟୁରେ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ, ଏକ ପୂର୍ବତନ ମିତ୍ର, ଆତ୍ମନିର୍ବାଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, କାନ୍ଦୁଥିବା ନାରୀକୁ ମୃଦୁ କଥାରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—"ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏହି ପଡ଼ିଥିବା କିଏ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମର ପୂର୍ବତନ ମିତ୍ର, ତୁମେ ମୋ ସହ ସଂଚାର କରୁଥିଲେ, ମନେ ପକାଉଛ?" "ମନେ ରଖିଛ କି, ମୋ ଅଜଣା ସାଥୀ, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା, ପୃଥିବୀର ରସରେ ଲିନ ହେଲା। ତୁମେ ଓ ମୁଁ ହଂସ, ମନସରୋବରରେ ମିତ୍ର, ହଜାର ଦିନ ଧରି ଅଲଗା ହେଲୁନି।" "କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ପୃଥିବୀକୁ ଗଲା, ଲୋକ ମନ ନେଇ; ଘୁଞ୍ଚି, ଏକ ନାରୀ ତିଆରି କରିଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲା।" "ପାଞ୍ଚ ଉଦ୍ୟାନ, ନଉ ଦ୍ୱାର, ଏକ ରକ୍ଷକ, ତିନି ଭଣ୍ଡାର, ଛଅ ପରିବାର, ଫାଉ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର, ପାଞ୍ଚଭୂତ ନିଜର ସ୍ଥାନ—ଏହି ନାରୀର ଆଶ୍ରୟ।