ସୁନ, ଏକ ଦିନ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଶିବ କହିଲେ—“ଯେପରି ନିଜେ ପୂର୍ବରୁ କିମ୍ବା ପରେ ଯେଉଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଜିନିଷ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—କାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା; ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଯୋଗ ଓ ବିଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ହିଁ ସତ୍ୟ। ଯାହା ପୂର୍ବରୁ, ପରେ ବା ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ତାହା କେବଳ ଉପାଧି ମାତ୍ର; ଯାହାକୁ ପରମେଶ୍ୱର ଅସ୍ତି ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଟି ହିଁ ସତ୍ୟ—ମୋର ଏହି ବୁଝିବା। ଯାହା ଅସ୍ତି ନୁହେଁ ତଥାପି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ରଜୋଗୁଣର ରୂପାନ୍ତର; ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ଅପ୍ରଭାସ୍ୱର, ତଥା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ, ମନ ଓ ସେମାନଙ୍କର ରୂପାନ୍ତରରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମକୁ ନିର୍ଣୟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନି, ବିପରୀତ ମତକୁ ନିରାକରଣ କରି, ନିଜ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ କାଟି, ଶାନ୍ତ, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ତୃପ୍ତ ଓ ଇଚ୍ଛାର ବିଷୟ ପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ଆତ୍ମା ମାଟିର ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବତା, ଦାନବ, ବାୟୁ, ପାଣି, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ମନ ନୁହେଁ; ମନ ଅନ୍ନ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ମାଟି ହେଉଛି ପଞ୍ଚ ଭୂତର ସମତୁଳନ। ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ଆସ୍ଥା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କୁ ଗୁଣମୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ? କିମ୍ବା ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ କ’ଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଚୁଆଇପାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଯେପରି ଆକାଶ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ମାଟିର ଗୁଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ଏହି ଗୁଣମାନ ଆସି ଯାଏ, ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଏହି ମାୟାଜନିତ ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହ ସଂସ୍ପର୍ଶ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରିଯନ୍ତ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜୋଗୁଣ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉନାହିଁ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବିଘ୍ନ ପାଇଥାନ୍ତି, ଦେବତା ବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବାଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ସେ ପୁଣି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ। କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ପ୍ରେରଣା ବା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରକୃତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମା ଅଛନ୍ତି—ଦଣ୍ଡାଇ, ବସି, ଚାଲି, ଶୋଇ, ପ୍ରସ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଖାଇ—ସେଉଁଠି ମନ ଆତ୍ମାରେ ନିବିଡ଼ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବି ନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଦେଖାଯାଏ ଓ ବିଭିନ୍ନ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବିପରୀତ ଦୃଷ୍ଟି ଆସେ, ଜ୍ଞାନୀ ତାକୁ ସତ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗ୍ରତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଗତ ଜନ୍ମର ଗୁଣ ଓ କର୍ମ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମା ସହ ଅଲଗା କରିପାରିବା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ; ଆତ୍ମାକୁ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ୱ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ମୋର ତୀବ୍ର ବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟର ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ନିଜ ଅଲୋକମୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅପାର ଆତ୍ମା ସବୁଠୁ ମହାନ ଅନୁଭୂତି, ଏକମାତ୍ର ଅନୁଭୂତି; ଯେଉଁଠାରେ କଥା ଶାନ୍ତ, ଯିଏ କଥା ଓ ପ୍ରାଣକୁ ଚଳାଇଥାଏ। ଆତ୍ମାରେ ଭିନ୍ନତାର ଭାବ ହିଁ ମୂଢ଼ତା; ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଯାହା ନାମ ଓ ରୂପରେ, ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଅପ୍ରତିବାଦିତ ଅନୁଭୂତ, ଏହା କେବଳ ପ୍ରଶଂସା ମାତ୍ର; ଏପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବ ଏହି ମୁଢ଼ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ପରିପକ୍କ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଘ୍ନ ସେମାନଙ୍କୁ ବାଧା ଦିଏ; ଏହି ପାଇଁ ଏକ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କିଛି ଲୋକ ଯୋଗ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, କିଛି ଆସନ ଓ କୁମ୍ଭକ ଦ୍ୱାରା, କିଛି ତପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି। କିଛି ମୋର ଧ୍ୟାନ, ନାମସ୍ମରଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଯୋଗ ପଥ ଦ୍ୱାରା ଅପଶକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଦେହକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଦୃଢ଼ କରି, ବିଭିନ୍ନ ସାଧନା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଗର୍ବ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦେହ ଅସ୍ଥାୟୀ—ଗଛର ଫଳ ପରି ନଶ୍ୱର। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ, ତଥାପି ବୁଦ୍ଧିମାନ ତାହାରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉ ନାହିଁ; ଯୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି ମୋପରି ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମୋ ଶରଣ ନେଇ ଏହି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ସେ ବିଘ୍ନରେ ଅଚଳ, ଇଚ୍ଛାଶୂନ୍ୟ ଓ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦୂର୍ବଳା ନାରୀ, ଯିଏ ଜାଣିନଥିଲେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସ୍୵ାମୀ ବିଦାୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ପୂର୍ବପରି ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ଯେତେବେଳେ ପତିଙ୍କ ଚରଣରେ ଉଷ୍ମତା ଅନୁଭବ କରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଭୟଭୀତ ହୃଦୟରେ, ଏକ ମୃଗୀ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ପାଇଁ, ଅସହାୟ ଓ ମିତ୍ରହୀନ ଭାବେ, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ କାନ୍ଦିଲେ; ଅରଣ୍ୟରେ ନିଜ ଅଂଶକୁ ଚାପି ଚିତ୍କାର କଲେ। ସେ କହିଲେ—“ଉଠ, ଉଠ, ରାଜାଋଷି! ଏହି ସାଗର ପରିବେଷ୍ଟିତ ଭୂମିକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର; ଯାହା ଦୁଷ୍ଟ ଚୋର ଓ ଅପସଦ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଛି।” ଏପରି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଯୁବତୀ ଅରଣ୍ୟରେ ପତିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ; ପତିଙ୍କ ଚରଣ ଗୋଟେ ପଡ଼ି, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ସେ କାଠର ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ପତିଙ୍କ ଦେହ ଉପରେ ରଖି, ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ନିବିଡ଼। ସେଠି, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଏକ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେଉଁଠି ଦୟାର ସହିତ ସାନ୍ତ୍ବନା କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—“ତୁମେ କିଏ? କାହାର? ଏହି ଯିଏ ଶୁଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମ ପୁରୁଣା ମିତ୍ର, ଯାହା ସହିତ ତୁମେ ଗତକାଳେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ଚିହ୍ନିପାରୁଛ? ତୁମେ ନିଜକୁ ମନେ ପକାଅ, ହେ ମିତ୍ର, ମୋ ସହ ଅଜଣା ସାଥୀ ଭାବେ ରହିଥିଲୁ।