ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପଗଣଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମ ସରୋବରକୁ ନେଇଗଲେ । ସେମାନେ ସରୋବରରେ ବିଲୀନ ହେଲେ, ପুনଃ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକକୁ ଦେଖିଲେ—ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଅକୃରା ଏକଦିନ ଯାଇଥିଲେ । ସେଠି ଦେଖି, ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ । ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସେଠି ଷ୍ଟୁତିମାଳା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଉଛି । ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ କୃଷ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ: ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି, ପାରମ୍ପରିକତା ଓ ଅନୁମାନ—ଏହି ସବୁର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ସେହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଯେପରି ଏକ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସୁନା ସମସ୍ତ ସୁନା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ବିଭିନ୍ନ ଉପାଧି ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଇହା । ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—କାରଣ, କ୍ରିୟା ଓ କର୍ତ୍ତା; ଏମାନଙ୍କର ଯୁଗଳ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ । ଯାହା ଆଗରେ, ପଛରେ, ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ତାହା କେବଳ ଉପାଧି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରୂପେ ସ୍ଥାପିତ, ସେହି ମୋ ଜ୍ଞାନ । ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତଥାପି ଦେଖାଯାଉଛି—ଏହା ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବିକାର; ସ୍ୱୟଂ-ଦୀପ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବସ୍ତୁ, ମନ ଓ ତାହାର ବିକାର ଭାବରେ ଚମକେ । ଏପରି ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ବୁଝି, ବିପରୀତ ଧାରଣାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ସ୍ୱ-ଶଙ୍କାକୁ କାଟି, ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅପେକ୍ଷାହୀନ ହେବା ଉଚିତ । ଆତ୍ମା ମୃଦା ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବ, ଦାନବ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ; ମନ ଖାଦ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଭୂତର ସମତା । ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିପରି ସ୍ୱ-ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ? କିମ୍ବା ତାହା ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ କଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିନାହିଁ । ଯେପରି ଆକାଶ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଆସିଯାଉଛି, ଆକାଶ ତାହାକୁ ଅପ୍ରଭାବିତ ରହେ; ଏମିତି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ, ତମସ—ମନର ଚରିତ୍ର ଯାତ୍ରାର କାରଣ—ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରଭାବିତ । ତଥାପି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଗୁଣ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାଏଁକି ମୋ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜସ ମଳ ଦୂର ହୋଇଯାଏ । ଏଠି, ତଥାକଥିତ ଯୋଗୀମାନେ, ଦେବତା କିମ୍ବା ମାନବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବାଧାରେ ଅଟକି, ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନୁହେଁ । କିଛି କାରଣ କିମ୍ବା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ହୁଏ; ଜୀବ କ୍ରିୟା କରେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ, ପ୍ରକୃତିରେ ରହି, ତୃଷ୍ଣା ବିନା ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ । ଆତ୍ମା ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ନେଇଥାଏ—ଉଭା, ବସି, ଚାଲି, ଶୋଇ, ବିସର୍ଜନ, ଖାଇ—ମନ ଆତ୍ମାରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ଜାଣେନାହିଁ । ଯଦି କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ, ବିଭିନ୍ନ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତିନାହିଁ—ଯେପରି ଜାଗିବା ପରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ । ଗୁଣ ଓ କ୍ରିୟାର ଆଗରୁ ଆତ୍ମା ସହିତ ଅଲଗା ନୁହେଁ ବୋଲି ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକତା ହୋଇଥିଲା, ଏହାକୁ କେବଳ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରାଯାଏ; ଆତ୍ମା ନ ଧରାଯାଏ, ନ ଛାଡାଯାଏ । ଯେପରି ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେନାହିଁ, ଏମିତି ମୋ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ଜନର ବୁଦ୍ଧିରେ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ । ଏହି ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତର ଅନୁଭୂତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁବେଳେ ଭାଷା ନିର୍ବିକାର ହୋଇଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଭାଷା ଓ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଥାଏ । ଆତ୍ମାର ଭ୍ରମ ଏତିକି: ଶୁଦ୍ଧରେ ଭିନ୍ନତାର ଧାରଣା; ଆତ୍ମା ଛଡା ନିଜକୁ ଆଧାର କରିପାରିବା ନାହିଁ । ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ପଞ୍ଚଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଭିଘାତ ନାହିଁ—ଏହା କିଛି ଅର୍ଥ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ପ୍ରଶଂସା; ଏପରି ଦ୍ୱିତୀୟତା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ମନେ କରନ୍ତି । ଯୋଗୀଙ୍କ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଏଯାଁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିକାର ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ; ଏପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି । କିଛି ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଧ୍ୟାନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅସୁବିଧାକୁ ଆସନ ଓ ଶ୍ୱାସ ରୋକିବା ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ତପ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରନ୍ତି । କିଛି ମୋ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ, ନାମସ୍ମରଣ, ଯୋଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ ଦ୍ୱାରା ଅସୁବିଧାକୁ ଦୂର କରନ୍ତି । କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଦେହକୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିର ଓ ଉତ୍ତମ କରି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏହି ଦକ୍ଷତା କିମ୍ବା ଉପାୟ ଗଣ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ଫଳହୀନ; ଦେହ ଅସ୍ଥିର, ଗଛର ଫଳ ପରି । ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯୋଗ ଛାଡି ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ । ଏପରି ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ମୋର ଶରଣ ନେଲେ, ବାଧାରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ଚାହିଦା ବିନା ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଯେପରି ଜଣେ ପ୍ରିୟା ଯୁବତୀ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ନାଥ ଚାଲିଯିବାକୁ ଜାଣିନଥିଲେ, ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସନରେ ବସି, ପୂର୍ବ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରେ । ଯେବେ ସେ ନିଜ ଭାର୍ତ୍ତାର ଚରଣରେ ଉଷ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ପୂଜା କରିବାବେଳେ ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ, ଏକା ହରିଣୀ ପରି । ସେ ନିଜ ପାଇଁ, ଅସହାୟ ଓ ମିତ୍ରହୀନ ଭାବରେ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଚିତକୁ ମୁକ୍ତ କରି, ମନ୍ଦ ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ: "ଉଠ, ଉଠ, ରାଜର୍ଷି! ତୁମେ ସମୁଦ୍ରବଳୟ ଦେଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଚୋର ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରତିକୁ ଭୟ କରୁଛି ।