ଭଗବାନ୍ ହରି, ଅତି ଦୟାମୟ ହୃଦୟରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା ଦୟାରେ, ଗୋପମାନେଙ୍କୁ ନିଜର ଅନ୍ଧକାରରୁ ଦୂର, ଅପାର ଲୋକକୁ ଦର୍ଶନ କରାଇଲେ। ସେଇ ଲୋକ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନନ୍ତତାର ଆଧାର—ଏହିଁ ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ଗୁଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ମନ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମସରୋବର ପରିଚୟ ଦେଇ, ସେଠାରେ ବିଲୀନ କରି, ପୁଣି ଉଦ୍ଧାର କଲେ; ଏଠି ସେମାନେ ଆକୃରୁରା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ଦର୍ଶିତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଦେଖିଲେ। ନନ୍ଦାଦି ଗୋପମାନେ ସେଉଁଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଆନନ୍ଦରେ ଭର୍ପୁର ହେଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଚକିତ ହେଇ ଦେଖିଲେ—ସେଠି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଶ୍ଳୋକ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରାଯାଉଛି। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ସଂପର୍କରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ: ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ଦୃଷ୍ଟି, ପରମ୍ପରା, ତର୍କ—ଏହି ସବୁର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯାହା ଅଛି, ଏବଂ ସମୟ ଓ କାରଣ ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଅଛି। ଯେପରି ଧାତୁ ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ମିତ ସମଗ୍ର ସ୍ୱରୂପରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି, ସେପରି ନାନା ନାମ ଓ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ଗୁଣର ଅବସ୍ଥା ଭିତରେ ଅଛି—କାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା; ଏଁଠାରେ ଯେଉଁଠି ଏହି ସମ୍ପୃକ୍ତି ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ହୁଏ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଏକାଉଛି ସତ୍ୟ। ଯାହା ପୂର୍ବେ, ପରେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ନାମମାତ୍ର ଅଛି; ଯାହାକୁ ପରମେଶ୍ୱର ମୁଁ ଥିବା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସେ ରଜୋଗୁଣର ରୂପାନ୍ତର; ନିଜର ଆଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ନିଜ ଭିନ୍ନତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ରସ, ମନ ଓ ତାଙ୍କର ପରିଣାମରେ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ। ସେଇପରି ନିର୍ମଳ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣି, ବିପରୀତ ମତ ଖଣ୍ଡନ କରି, ଜୀବ ନିଜ ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ବିକାର ହେବା ଉଚିତ। ଆତ୍ମା ଏଇ ଦେହ ନୁହେଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବ, ଦାନବ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ମନ ତ ଅନ୍ନ ଅଟେ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ସମ୍ୟମାନ; ଏହି ସବୁ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ। ଏହି ଗୁଣମୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିପରି ସ୍ୱରୂପ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଥିବାକୁ ବାଧା ଦେବ? ତା’ପରେ ଏହି ଚଞ୍ଚଳତା ଥାଇଲେ କ’ଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଛୁଇ ପାରେ ନାହିଁ, ତେଉଁଠି ଆତ୍ମା ଅପରିଣାମୀ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଆକାଶ ଯେପରି ଚାରି ତତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ, ତେଉଁପରି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ତିନି ଗୁଣରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ତଥାପି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଗୁଣମୟ ସଂସ୍ପର୍ଶକୁ ଯାଏଁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜୋଗୁଣ ଦୂର ନ ହୁଏ, ତାଏଁ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ। କିଛି କୁଠାର ଯୋଗୀ ଦେବମାନେ କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଘ୍ନରେ ପଡି, ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସରେ ପୁଣି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ। କୌଣସି କାରଣ ବା ଦୈବ ବଳରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଜୀବ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଆତ୍ମା ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ନେଉଛି—ଦଣ୍ଡାଇ, ବସି, ଚାଲି, ଶୋଇ, ବିସର୍ଜନ କିମ୍ବା ଭୋଜନ—ମନ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ଜାଣେ ନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଦେଖିବାରେ ଆସେ, ତା’ପରେ ବିଭିନ୍ନ ତର୍କରେ ବିରୁଦ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେପରି ଜାଗ୍ରତିରେ ସ୍୵ପ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଆଗରୁ ଆସିଥିବା ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ସହିତ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ; ମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶମିତ ହୁଏ, ଆତ୍ମାକୁ ଧରିବା ବା ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରିବା ଯାଏଁ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର କୁ ନଶ୍ୱନ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ତିଆରି କରେ ନାହିଁ, ତେଉଁପରି ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ମନର ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିର ଆଧାର, ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ—ଯେଉଁଠାରେ ବାଣୀ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ବାଣୀ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମାର ମାୟା ଏଏଁଠି: ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଭିନ୍ନତାର ଭାବ; ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଧାର ନାହିଁ। ଯାହା ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା, ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ, ଏହି ପ୍ରଶଂସା ମାତ୍ର; ଏପରି ଦ୍ୱୈତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କ ଯୋଗ ଅପରିପକ୍ବ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ କିଛି ବିଘ୍ନ ଆସିପାରେ; ଏହା ପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। କେହି କେହି ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆସନ ଓ କୁମ୍ଭକ ଅଭ୍ୟାସରେ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରନ୍ତି; କେହି ତପ, ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରନ୍ତି। କେହି ମୋ ଧ୍ୟାନ, ନାମସ୍ମରଣ ଓ ଯୋଗୀ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଅଶୁଭ ଦୂର କରନ୍ତି। କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଦେହକୁ ନିରୋଗ ଓ ସୁସ୍ଥିର କରି, ବିଭିନ୍ନ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦକ୍ଷତା ମୂଲ୍ୟବାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦେହ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଗଛର ଫଳ ପରି ନଶ୍ୱର। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ, ତଥାପି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନ ଦେଇ, ଯୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋରେ ନିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମୋ ଶରଣ ନେଇ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରେ, ସେ ବିଘ୍ନରେ ଅଚଳ, ଇଚ୍ଛାରହିତ ଓ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ନିଜ ପତି ଯାଇଯିବା କଥା ଅଞ୍ଜାଣି, ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥାଏ, ଯେପରି ଆଗରୁ ଥିଲେ ସେପରି ବ୍ୟବହାର କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ପତିଙ୍କ ପାଦରେ ତାପ ଅନୁଭବ କରିନଥାଏ, ସେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ, ଝୁଣିଝୁଣି ହରିଣୀ ପରି।