ନନ୍ଦ ଓ ତାଙ୍କର ଗୋପବନ୍ଧୁମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ଏଇ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ରୂପ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ଏହି ଗୋପମାନେ, ରାଜା, ମନରେ ଅତି ଉତ୍ସୁକ ହେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଏହି ପ୍ରଭୁ ଆମେ କେଉଁଠିଯିବା, ଆମର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି ଦେଖାଇବେ କି?" ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କର ଜନମାନ୍ୟମାନେ କ’ଣ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଜାଣି, ଦୟାରେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହି ଜଗତର ଲୋକମାନେ ଅଜ୍ଞାନ, ଆଶା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ନିମ୍ନ ମାର୍ଗରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ନିଜର ସ୍ବରୂପ ଗତି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦୟାମୟ ହରି ଗୋପମାନେ ପାଇଁ ନିଜର ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଥିବା ଲୋକକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲେ। ସେଠି ଏକ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ—ବ୍ରହ୍ମା, ଚିର ଚ୍ୟୁତି ହୀନ ରୂପ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ଗୁଣ ନିରାକରଣ କରି ଏବଂ ମନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରି ଦେଖନ୍ତି। ଗୋପମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ସରୋବରକୁ ନେଯାଇଗଲେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଡୁବାଇ ଉଠାଇଲେ, ଏବଂ ଏକ୍ରୁରା ଯାଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ଦେଖିଲେ। ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠି ଦେଖି ଅତି ଆନନ୍ଦ ଭରି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏଠି ଷ୍ଟୁତି କରାଯାଉଥିବା ଦେଖି ମନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରିଗଲା। ଏଠିଠାରେ ଏକ ଦୀଘା ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ପାରମ୍ପରିକତା, ଅନୁମାନ—ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଯେପରି ଦୁଇପଟି ଗୋଲା ଆପଣି ନିଜେ ହୋଇ ଗୋଲା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଅନେକ ନାମ ଓ ଉପାଧି ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ଗୁଣରେ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—କାରଣ, କ୍ୟାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା; ଏହି ତିନି ମିଶିବା ଓ ଭିନ୍ନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ହିଁ ସତ୍ୟ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଆଗରେ, ପଛରେ, ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ସେ କେବଳ ଉପାଧି; ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ, ସେଇ ମୁଁ ମନେ କରେ। ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତଥାପି ପ୍ରକଟ ହେଉଛି—ଏହା ରଜସ୍ର ଉତ୍ପାଦ; ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଅତି ଚିତ୍ରମୟ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ, ମନ ଓ ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ଚିନ୍ତନ ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ବରୂପ ବୁଝି, ବିରୋଧୀ ମତକୁ ଖଣ୍ଡି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍। ଆତ୍ମା ଏ ଦେହ ନୁହେଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବ, ଦାନବ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ; ମନ ଖାଦ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଭୂତ ମିଶ୍ରଣ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଣରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମାକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ? କିମ୍ବା ଏହି ଉତ୍ତେଜନାରେ କଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଉ ଆବରଣ କରିପାରିନାହିଁ। ଆକାଶ ଯେପରି ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣକୁ ନେଇ ଆସିବା ଓ ଯିବା କ୍ଷଣରେ ଅସଂଯୁକ୍ତ, ଏପରି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ରେ ଅପ୍ରଭାବିତ—ମନର ଯାତ୍ରାର କାରଣ। ତଥାପି ମାୟା ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ଗୁଣ ସହ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍, ଯାଏଁଯାଏଁ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରଜସ୍ର ଅପବିତ୍ରତା ମନରୁ ଦୂର ହେଉନି। ଯେଉଁ ମିଥ୍ୟା ଯୋଗୀମାନେ ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ତିଆରି କରିଥିବା ବାଧାରେ ଅଟକିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଯୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ମାର୍ଗରେ ନୁହେଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, ଜୀବ କିଛି କାରଣ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଜ୍ଞାନୀ ନିଜର ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଭବ କରେ, କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଛାଡ଼ି ନିଜ ଧାରାରେ ରହେ। ଯେଉଁ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ନେଉଛି—ଉଭା, ବସି, ଚାଲି, ଶୋଇ, ବିସ୍ତାର କରିବା, ଖାଇବା—ମନ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣିନାହିଁ। ଯଦି କିଏ ମିଥ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଦେଖି, ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତିନାହିଁ—ଯେପରି ଜାଗିବା ପରେ ସ୍ବପ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଆଗରୁ ଲାଗିଥିବା ଆତ୍ମାର ସ୍ବରୂପ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୟରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅନ୍ତ କରାଯାଏ; ଆତ୍ମା ନା ଧରାଯାଏ, ନା ଛାଡ଼ାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ, କିନ୍ତୁ ତିଆରି କରେନାହିଁ; ଏପରି ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିର ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଅନୁଭବର ଅନୁଭବ; ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଯେଉଁଠି ଭାଷା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଭାଷା ଓ ପ୍ରାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମାର ଭ୍ରମ—ଶୁଦ୍ଧରେ ଭିନ୍ନତାର ଧାରଣା; ଆତ୍ମା ବାହାରେ ନିଜର ସମର୍ଥନ ନାହିଁ। ନାମ ଓ ରୂପରେ ଯାହା ଚିହ୍ନିତ, ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହା ଅର୍ଥହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଷ୍ଟୁତି; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତା ତାଙ୍କୁ ଲାଗି ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ମନେ କରନ୍ତି। ଯୋଗୀ ଯୋଗରେ ଦୃଢ଼ ନ ହେଲେ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବିଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ; ଏହା ପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଯୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିଏ କିଏ ଅସୁବିଧାକୁ ଆସନ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରନ୍ତି। କିଏ କିଏ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି, ନାମ ଜପ କରି, ଯୋଗ ଆଚାର୍ୟମାନେ ଦେଖାଇଥିବା ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରି ଅସୁବିଧା ଦୂର କରନ୍ତି। କିଏ କିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଉତ୍ତମ କରି, ବିଭିନ୍ନ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦକ୍ଷତା ଉପେକ୍ଷା ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ଏହି ଚେଷ୍ଟା ଫଳହୀନ; ଦେହ ଅନିତ୍ୟ, ଗଛର ଫଳ ପରି। ଯଦି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦେହ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାରେ ଆଶ୍ରୟ ନ ରଖି, ଯୋଗ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଯୋଗୀ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ବିଘ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଉପାଧିରେ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ଆଶା ହୀନ ହୋଇ ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।