ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲେ—ଏପରି ଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପରେ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଭିତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନନ୍ଦଙ୍କୁ ନେଇ ତାଙ୍କର ଗୋତିଆଁମାନେଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭରିଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନନ୍ଦ ଦେଖିଲେ କିପରି ସଂସାରର ରକ୍ଷକ ଭଗବାନଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ମହିମା ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି ଏବଂ ସମସ୍ତେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା କରୁଛନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି, ନନ୍ଦ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଗୋତିଆଁମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେହି ଗୋପମାନେ, ରାଜନ୍, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—"ଏହି ପ୍ରଭୁ କି ଆମକୁ ଆମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି ଦେଖେଇବେ?" ଭଗବାନ ସ୍ୱୟଂ, ତାଙ୍କ ଜନମାନେଙ୍କ ମନର ଆକାଂକ୍ଷା ଜାଣି, କୃପାବଶତଃ ଏହି ଆଶା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। କାରଣ, ଏହି ସଂସାରର ଲୋକମାନେ ଅଜ୍ଞାନ, କାମନା ଓ କର୍ମରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ନିଜର ସତ୍ୟ ଗତି ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, କୃପାର ସାଗର ଭଗବାନ ହରି, ଗୋପମାନେଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଲୋକ ଦେଖେଇଲେ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରରୁ ପରେ। ସେହି ଲୋକ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ—ଏହି ହେଉଛି ଅମୃତ ରୂପ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ଗୁଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ମନ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହିପରି, ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ସରୋବରକୁ ନେଇଯାଇ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଏହି ସରୋବରରେ ବିଳୀନ କରି, ପୁନି ଉଠେଇଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକଦିନ ଅକୃରା ଯାଇଥିଲେ। ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥାନ ଦେଖି, ଅପାର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ—ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଉଛି। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି, ପାରମ୍ପର୍ୟ ଓ ଉପପତ୍ତି—ଏହି ସବୁର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଯେପରି ଏକ ସୁନାର ଗହଣା ଆଗରୁ ପଛ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁନାରେ ଭରିଥାଏ, ସେପରି ଅନେକ ନାମ ଓ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ହିଁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ଗୁଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ—କାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଏକାତ୍ମ ଓ ଭିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାଟିଏ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯାହା ଆଗରେ, ପଛରେ ଓ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ସେଟିଏ କେବଳ ନାମମାତ୍ର; ଯାହା ପରମେଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ, ସେଉଁଠି ଏକାତ୍ମତା ଅଛି—ମୋର ଏହି ଧାରଣା। ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ରଜୋଗୁଣର ପରିଣାମ; ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ, ମନ ଓ ତାହାର ପରିଣାମରେ ଅନନ୍ୟ ରୂପେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ବିପକ୍ଷ ମତକୁ ଖଣ୍ଡନ କରି, ନିଜ ସନ୍ଦେହ କଟିବା ଉଚିତ; ତେବେ ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରେ ଉଦାସୀନ ହୁଏ। ଆତ୍ମା ଏହି ପୃଥିବୀ ଦେହ ନୁହେଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବତା, ଦାନବ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ମନ ନୁହେଁ; ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ହେଉଛି ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ପଞ୍ଚଭୂତର ସମତୁଳନ। ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଯୁକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କିପରି ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଆସ୍ଥାନକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିପାରିବେ? କିମ୍ବା ସେମାନେ ଆଗ୍ରହିତ ହେଲେ କ'ଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରିପାରେନି, ସେପରି ଏହି ଗୁଣ ଆତ୍ମାକୁ ଆବୃତ କରିପାରେନି। ଯେପରି ଆକାଶ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନି, ସେପରି ଅକ୍ଷୟ ଆତ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ମନର ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନି। ତଥାପି, ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣମାନେ ସହ ଅସଙ୍ଗତି ରଖିବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜୋଗୁଣ ଦୂର ହେଉନି। ଯେଉଁଠାରେ ମିଥ୍ୟା ଯୋଗୀମାନେ ଦେବତା କିମ୍ବା ମାନବ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ବିଘ୍ନରେ ଅଟକିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସରେ ପୁନି ଯୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ। କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଜୀବ କିଛି କାରଣ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟ ବଶତଃ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ତ, ପ୍ରକୃତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୃଷ୍ଣା ଛାଡ଼ି ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ବସିବା, ଦଢ଼ାଇବା, ଚାଲିବା, ଶୋଇବା, ମଳତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଖାଇବା—ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ମନ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିନାହିଁ। ଯଦି ଜଣେ ଅବାସ୍ତବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟକୁ ଦେଖି, ବିଭିନ୍ନ ବିଚାରରେ ତାହାକୁ ବିପରୀତ ଦେଖେ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିନାହାନ୍ତି—ଯେପରି ସପ୍ନ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ସପ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଗତ ଜନ୍ମର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଆତ୍ମା ସହ ବିଭେଦ ନ ହେବାରୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ତ ହୁଏ; ଆତ୍ମାକୁ ଧରିବା କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିବା ନାହିଁ। ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ୱ କରେ, ତେବେ ତାହାକୁ ତିଆରି କରେନାହିଁ, ସେପରି ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ଜନ୍ମାନ୍ତର ଅନ୍ଧକାରକୁ ବିନାଶ କରେ। ଏହି ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିର ମୂଳ; ଏହି ଏକମାତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶେଷ ହୁଏ, ଯିଏ ଭାଷା ଓ ପ୍ରାଣକୁ ଚଳାଇଥାଏ। ଏହି ପରିଚ୍ଛେଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମାର ମୂଳ ଭ୍ରମ—ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଭିନ୍ନତାର ଭାବନା; ନିଜ ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ। ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଧରାଯାଏ, ପଞ୍ଚଭୂତ ରୂପେ ଅବିରୋଧିତ ଅଛି—ଏହା ଅର୍ଥହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଶ୍ରୁତିମାତ୍ର; ଏପରି ଦ୍ୱିତୀୟତା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ତ ଭାବନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ଯୋଗ ପ୍ରବଳ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନେ ଦେହର ଅନେକ ବିଘ୍ନରେ ଅଟକିଯାନ୍ତି; ଏହିପାଇଁ ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ଅନେକେ ଯୋଗବଳ ଦ୍ୱାରା ଆସନ ଓ କୁମ୍ଭକ ସହିତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ତପସ୍ୟା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହଟାନ୍ତି।