ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରାଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମାୟା ଓ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କୌଣସି ଆଭାସ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳାରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟରେ ଏକ ଅନୁରୋଧ ଆସିଲା—"ମୋର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୂଢ଼ତାରେ, ଯେଉଁ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାହା କରିଦେଲି; ଏହିଭଳି ଅଜାଣି ଭୁଲରେ ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଦେଲି; ଦୟାକରି ଏହାକୁ କ୍ଷମା କର।" ଏହି ଅନୁରୋଧ କରି, ସେଉଁଠି କହିଲେ, "ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ସବୁକିଛି ଦେଖ, ସବୁକିଛି ଜାଣ। ଗୋବିନ୍ଦ, ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଭଲପାଅ; ଦୟାକରି ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ପୁଣି ଉଠାଇନେଉ।" ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯିବା ପରେ, ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ନେଇ ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଖୁସିରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ। ନନ୍ଦବାବା, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ କଥା ହେଲେ। ସେମାନେ ମନେ କଲେ—"ଏହି ପ୍ରଭୁ କି ଆମକୁ ଆମର ଗୁପ୍ତ ଗତି ଦେଖାଇବେ କି?" ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ନିଜ ଜନଙ୍କ ମନର ଆଶା ଜାଣି, ଦୟାରେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହି ଜଗତର ଲୋକମାନେ ଅଜ୍ଞାନ, କାମନା ଓ କର୍ମରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜର ସତ୍ୟ ଗତି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦୟାମୟ ହରି ଗୋପମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଲୋକ—ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନ—ଦେଖାଇଲେ। ସେଠାରେ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତତା ରହିଛି; ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ୟୋତି, ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମନ ଗୁଣମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ। କୃଷ୍ଣ ସେମାନେଠାରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମ ହ୍ରଦରେ ନେଇଗଲେ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ତାଙ୍କୁ ବାହାର କରି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ ଦେଖାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଅକୃରା ଯାଇଥିଲେ। ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ, ଏବଂ ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାଧ୍ୟାୟର ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି, ପାରମ୍ପରିକତା, ତର୍କ—ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯାହା ରହିଛି, ଏବଂ ସମୟ ଓ କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଗହଣାର ଆଗ ଓ ପଛ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସେଇ ସତ୍ୟ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ଗୁଣର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—କାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା; ଏହାର ଯୋଗ ଓ ବିଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, ସେଇ ସତ୍ୟ। ଯାହା ଆଗରେ, ପଛରେ, ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ତାହା କେବଳ ନାମମାତ୍ର; ସର୍ବୋଚ୍ଚରେ ଯାହା ସତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଅଛି, ଏହା ମୋର ବୁଝାମଣା। ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା ରଜୋଗୁଣର ରୂପାନ୍ତର; ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂ ଆଲୋକମୟ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ, ମନ ଓ ତାହାର ବିକାରର ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାଏ। ଏପରି ତର୍କରେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଚିହ୍ନି, ଅନ୍ୟ ମତକୁ ଖଣ୍ଡନ କରି, ନିଜ ସନ୍ଦେହ କାଟି, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସମସ୍ତ ଭୋଗ୍ୟ ଉପରେ ଉଦାସୀନ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଆତ୍ମା ମୃତ୍ତିକା ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବ, ଦାନବ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ; ମନ ଅନ୍ନ ରୂପ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପ, ଅହଂକାର ଆକାଶ ରୂପ, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଭୂତର ସମତୁଳନ। ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣରେ ଗଠିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କିପରି ନିଜ ନିବାସକୁ ବିଘ୍ନ କରିପାରିବେ? କିମ୍ବା ସେଗୁଡିକ ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ କ'ଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି। ଯେପରି ଆକାଶ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁର ଗୁଣକୁ ଆତ୍ମସାତ କରେନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣ ନେଇ ଆସି ଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ଅକ୍ଷୟ ଆତ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ମନର ଜନ୍ମ ଦାତା—ଏହାରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ଏହି ମାୟା ତ୍ୱରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣମାନେ ସହ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍, ଯାଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରଜୋଗୁଣ ମନରୁ ଚାଲିନଯାଏ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀମାନେ ଦେବତା କିମ୍ବା ମାନବ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଘ୍ନରେ ବାଧା ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପୁଣିଥରେ ଯୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ। କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଜୀବ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିଛି କାରଣ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରକୃତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମା ରହେ—ଦଣ୍ଡାଇ, ବସି, ଚାଲି, ଶୋଇ, ବିସର୍ଜନ କିମ୍ବା ଖାଇ, ମନ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ, ତାହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ବିପରୀତ ଦେଖିଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିନାହାନ୍ତି—ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ସ୍ୱପ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଗତ ଜନ୍ମର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ହୋଇନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶେଷ ହୁଏ; ଆତ୍ମାକୁ ଧରିବା କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିବା ନାହିଁ। ଯେପରି ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ୱ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେନାହିଁ, ସେପରି ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧିର ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ଆଲୋକମୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅପରିମିତ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିର ଅନୁଭବ, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କଥା ଓ ପ୍ରାଣ ଚାଲିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ କଥା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏତିକି ହେଉଛି ଆତ୍ମା ଭ୍ରମ—ପବିତ୍ରରେ ଭିନ୍ନତାର ଭାବନା; ଆତ୍ମାରୁ ବାହାରେ ନିଜର ଆଧାର ନାହିଁ।