ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନରେ, ହୃଷୀକେଶ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଭଗବାନ ବରୁଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଦର ସହ ଉପଚାର କରିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜା କରି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନକୁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଭାବରେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ବରୁଣ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଶରୀର ଶାନ୍ତି ପାଇଲା; ଆଜି, ମହାପ୍ରଭୁ, ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲା। ତୁମ୍ଭାର ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି ରଖିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଜୀବନ ଯାତ୍ରାର ଶେଷ ପଥକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।” ବରୁଣ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍, ଓ ପରମାତ୍ମା, ଓ ବ୍ରହ୍ମ, ଯେଉଁଠାରେ ମାୟା ଓ ଜଗତର କଳ୍ପନା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ତୁମେ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା। ଅଜାନା ଅବସ୍ଥାରେ, ମୋ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୂଢ଼ତାରେ, ତୁମ୍ଭାର ପିତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଦେଇଥିଲି; ଦୟାକରି ଏହାକୁ କ୍ଷମା କର। ତୁମେ ସବୁ ଦେଖୁଛ, ଓ କୃଷ୍ଣ, ଦୟାକରି ମୋ ପାଇଁ ମିଳିଥିବା ଦୟା ଦେଖା; ଓ ଗୋବିନ୍ଦ, ତୁମ୍ଭାର ପିତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ନେଇଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ।” ଏପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ଏଭଳି ଭାବରେ ବରୁଣ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ, ଲୋକଙ୍କର ଲୋକ, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ନେଇ ଗୋପମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ନନ୍ଦ, ଜଗତର ରକ୍ଷକଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମ୍ମାନ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ। ଗୋପମାନେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ‘ଏହି ଭଗବାନ କି ଆମେ ନିଜ ମୂଳ ଗତିକୁ ଦେଖିପାରିବାକୁ ଦୟା କରିବେ?’ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଲୋକମାନେଙ୍କର ମନ ଜାଣି, ଦୟାରେ ଏହା ଭାବିଲେ, ‘ମୋ ଜନମାନେ ଅନ୍ଧକାର, ଆସ୍କା, ତଥା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭ୍ରମି, ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ପଥରେ ଘୁଞ୍ଚି, ନିଜ ଗତିକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।’ ଏହା ଭାବି, ଦୟାମୟ ହରି ଗୋପମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ଦେଖାଇଲେ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରରେ ନୁହେଁ। ସେ ଲୋକ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ—ଏହା ଏକ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ, ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ଗୁଣ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ତାଙ୍କର ମନ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନେଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରସ୍ରବଣ ହ୍ରଦୟ ପରି ଏକ ହ୍ରଦ ମାଧ୍ୟମରେ ନେଇ, ସେମାନେ ତାହାରେ ବିଲିନ ହେଇ, ପୁନଃ ଉତ୍ତଳିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆକୃରା ପୂର୍ବରୁ ଗଲେ। ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ସେ ଦିବ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରି ଦେଖିଲେ—ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଷ୍ଟୁତି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯାଉଛି। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବେଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପ, ଦ୍ରଷ୍ଟି, ପରମ୍ପରା, ତର୍କ—ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯାହା ଅଛି, ଏବଂ କାଳ ଓ କାରଣ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅସଲି ଅଛି। ଏହା ଗୋଲ୍ଡ଼ର ଉଦାହରଣ ପରି—ଗୋଲ୍ଡ଼ ନିଜେ ଆଗରେ ଓ ପଛରେ ଅଛି, ଗୋଲ୍ଡ଼ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହେଉଥିବା ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବତ୍ର ଅଛି; ଏଭଳି ନାମ ଓ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ଗୁଣର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—କାରଣ, କ୍ଷୟ, କର୍ତ୍ତା; ସେମାନେ ଯୋଗ ଓ ବିଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ସେହି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବ, ପରେ, ମଧ୍ୟରେ କିଛି ନାହିଁ, ସେହି କେବଳ ନାମ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଯାହାକୁ ପରମାତ୍ମା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ; ଏହି ମୋ ଅନୁଭୂତି। ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ତଥାପି ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି, ଏହା ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ପରିଣାମ; ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ଆତ୍ମଲୁମିନସ୍, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ରୂପ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭୋଗ୍ୟ, ମନ, ଓ ତାହାର ପରିଣାମରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ବିପରୀତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବିପ୍ଳବ କରି, ନିଜ ଶଙ୍କାକୁ କାଟି, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ, ଚାହିଦା ଜିନିଷକୁ ଅନାସକ୍ତ ହେଇ। ଆତ୍ମା ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବ, ଦାନବ, ପବନ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ; ମନ ଖାଦ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଭୂତର ଗଠନ। ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିପରି ଏହି ନିଜ ଅସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ? କିମ୍ବା ଏହା ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ କଣ ଦୋଷ? ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେନାହିଁ। ଏଭଳି ଆକାଶ ଯେପରି ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଲଗ୍ନ, ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଆସିଯାଉଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅବିନାଶୀ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ, ତମସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନାହିଁ—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ମନର ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ। ତଥାପି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗୁଣ ସହ ସଂଗ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯାଏଁଯାଏଁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରଜସର ଅପବିତ୍ରତା ମନରୁ ଅପସାରି ଯାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠିରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି—ଏହି ଦଶମ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ପୁରାଣର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାଗର ଅଠାଇସ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ଏଠିରେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନେକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ବିବେଚିତ ହେଉଛି—ଜ୍ଞାନ, ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ପରମ୍ପରା, ତର୍କ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ, କାଳ ଓ କାରଣ—ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଗୋଲ୍ଡ଼ ପରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବତ୍ର ଅଛି; ନାମ ଓ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ଗୁଣର ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ—କାରଣ, କ୍ଷୟ, କର୍ତ୍ତା; ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ସତ୍ୟ। ଏହି ନାମ ଓ ରୂପ କେବଳ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ପରମାତ୍ମା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପରିଣାମ; ବ୍ରହ୍ମ ନିଜେ ଆତ୍ମଲୁମିନସ୍, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ରୂପ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭୋଗ୍ୟ, ମନ, ଓ ତାହାର ପରିଣାମରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ନିଜ ଶଙ୍କାକୁ କାଟି, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ଆତ୍ମା ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବ, ଦାନବ, ପବନ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ; ମନ ଖାଦ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଭୂତର ଗଠନ। ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିପରି ଏହି ନିଜ ଅସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ?