ଶୁଣ, ରାଜା! କୃତ୍ୟ, ତାହାର ସାର ଓ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ, ଯେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଂଶୀଦାର, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନଃପୁନଃ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାବରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏକଦଶୀ ଦିନେ, ଉପବାସ କରି, ନନ୍ଦ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ, ସେ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭୂତରାତ୍ରି ମଧ୍ୟରେ ଅସୁରୀ ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବାରୁ, ବରୁଣଙ୍କ ଏକ ସେବକ, ଜଣେ ଅସୁର, ତାଙ୍କୁ ଧରି ବରୁଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇଗଲେ। ନନ୍ଦ ଦେଖାଯିବାକୁ ନପାଇ, ସମସ୍ତ ଗୋପଗଣ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, “କୃଷ୍ଣ! ରାମ!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ, ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ବରୁଣ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝିଲେ, ଏବଂ ସେଉଁଠିକୁ ଚଲିଗଲେ—ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେଇଥାନ୍ତି। ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ବରୁଣ, ସଂସାରର ରକ୍ଷକ, ବଡ ଆଦର ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କଲେ, ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂଜା କଲେ ଓ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମହାଉତ୍ସବ ମାନିଲେ। ବରୁଣ କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ! ଆଜି ମୋ ଦେହ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଆଜି ମୋର ସାଧନା ସାର୍ଥକ ହେଲା। ଯେମାନେ ତୁମ୍ଭ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିରନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇଛନ୍ତି।" "ପ୍ରଭୁ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ, ଯେଉଁଠାରେ ମାୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର କଳ୍ପନା କେବେ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ। ଅଜାଣି, ମୋର ମୂଢତା ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ, ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଦେଇଛି, ଦୟାକରି ମୋ ପ୍ରତି ମାନ୍ୟ କର।" "ସର୍ବଜ୍ଞ କୃଷ୍ଣ, ମୋପରି ମଧ୍ୟ ଦୟା ଦେଖାଅ; ଗୋବିନ୍ଦ, ପିତାପ୍ରିୟ, ତୁମେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ନେଇଯିଅ।" ଏଭଳି ଭାବେ ବରୁଣ ପ୍ରସାଦନ କରିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ନେଇ ଫେରିଲେ ଓ ନିଜ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବଙ୍କୁ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ନନ୍ଦ, ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ କଥା କହିଲେ। ଏହା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଗୋପମଣ୍ଡଳୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏହି ପ୍ରଭୁ କି ଆମକୁ ନିଜର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି ଦେଖେଇବେ?" ଭଗବାନ, ନିଜ ଜନଙ୍କ ମନୋଭାବ ଜାଣି, ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ କୃପାସିନ୍ଧୁ ଭାବେ ଭାବିଲେ। ଏହି ଜଗତର ଲୋକମାନେ ଅଜ୍ଞାନ, ଅଭିଲାଷା ଓ କର୍ମରେ ମୁହଁ ଦେଇ, ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ନିଜର ନିଜ ଗତି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବି, ଭଗବାନ ହରି, ମହାଦୟାଲୁ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜର ଅନ୍ଧକାରତୀତ ଲୋକ ଦେଖେଇଲେ। ସେହି ଲୋକ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ—ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଚିରପ୍ରଭା, ଯାହାକୁ ମୁନିମାନେ ଗୁଣଶୂନ୍ୟ ଚିତ୍ତ ନିଶ୍ଚଳ କରି ଦେଖନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ସରୋବରକୁ ନେଇ, ସେଠାରେ ଅସ୍ନାନ କରାଇ, ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ବାହାର କରି, ସେମାନେ ଅକୃରା ଦେଖିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦେଖିଲେ। ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେଠି ଏହି ଅପୂର୍ବ ସ୍ଥାନ ଦେଖି, ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ ଦେଖିଲେ କୃଷ୍ଣକୁ ସେଠି ସ୍ତୁତି କରାଯାଉଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା—ଏହା ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଧର ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏଉଁଠି, ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ପାରମ୍ପର୍ୟ ଓ ଅନୁମାନ—ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯାହା ଅଛି, ଏବଂ କାଳ ଓ କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଟୁଟ। ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଗହନାର ଆଗ ପଛରେ ଏହି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ଏହିପରି ନାନା ନାମ ଓ ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସେଇ ଏକ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—ତିନି ଗୁଣ, କାରଣ, ଫଳ ଓ କର୍ତ୍ତା; ଏହାର ଯୋଗ ବିଯୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, ସେଇ ସତ୍ୟ। ଯାହା ଆଗରେ, ପଛରେ, ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ସେ କେବଳ ନାମମାତ୍ର; ଯାହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସିଦ୍ଧ, ସେଇ ଅଛି—ମୋର ଧାରଣା ଏହି। ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ—ଏହା ରଜୋଗୁଣର ବିକାର; ଆତ୍ମା ନିଜର ଆଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ, ମନ ଓ ତାହାର ବିକାର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ବିପକ୍ଷ ମତ ଖଣ୍ଡନ କରି, ନିଜ ସନ୍ଦେହ କଟି, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାପ୍ରତି ଉଦାସୀନ ହେବା ଉଚିତ। ଆତ୍ମା ଏଇ ପୃଥିବୀ ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବ, ଅସୁର, ବାୟୁ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ; ମନ ଅନ୍ନ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚଭୂତ ସମନ୍ୱୟ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ଗୁଣମୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିପରି ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିପାରିବ? କିମ୍ବା ତାହା ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ କ’ଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଆକାଶ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ, ସେପରି ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମସ୍—ମନର ସଂସାର ହେବାର କାରଣ—ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତଥାପି, ମାୟାର ନିର୍ମିତ ଗୁଣମାନ୍ୟ ସହ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜୋ ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁ ମିଥ୍ୟା ଯୋଗୀମାନେ ଦେବତା କିମ୍ବା ମାନବ ନିମିତ୍ତି ବିଘ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ୟୁତ, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଯୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ମାର୍ଗରେ ନୁହେଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଜୀବ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କୌଣସି କାରଣ କିମ୍ବା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରକୃତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମା ରହେ—ଠିଆ, ବସି, ଚାଲି, ଶୁଇ, ବିସର୍ଜନ କିମ୍ବା ଭୋଜନ—ସେଉଁଠି ସ୍ଥିତ ମନ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିରୁଦ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ମାନନ୍ତିନାହିଁ—ଯେପରି ଜାଗ୍ରତିରେ ସ୍୵ପ୍ନ ଉଦୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।