ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତରେ ଏହି କଥା ଏପରି ଘଟିଥିଲା— ଯିଏ ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ ଦେବତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଦାନ କରିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ନିଜ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ନେଇଯାଆନ୍ତି, ସେ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୋମୟ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। କିଛି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ଉପାଦାନ ଓ ଅନୁମୋଦକ—ଏମାନେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳର ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକ ଫଳ ନିରନ୍ତର ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ— ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ, ଉପବାସ ରହି, ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ, ସେ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତାଲେ ଏକ ଅସୁର, ଯେଉଁଠି ଅସୁରମାନେ ରାତିରେ ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ନିଷେଧ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ନନ୍ଦଙ୍କୁ ଧରି ଭାରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲା। ନନ୍ଦ ଦେଖିବାକୁ ନ ମିଳିଲେ, ଗୋପମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, “କୃଷ୍ଣ! ରାମ!” ବୁଲି ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଏହି ଡାକି ଶୁଣି, ବୁଝିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପିତାକୁ ଭାରୁଣ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ତୁରନ୍ତ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ଭାରୁଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଦେଖି ବଡ଼ ସମ୍ମାନରେ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦେବଦର୍ଶନର ମହାଉତ୍ସବ ପାଳନ କଲେ। ଶ୍ରୀ ଭାରୁଣ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଦେହ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଛି, ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ନମସ୍କାର କରେ। ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ପରମ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ, ଯେଉଁଠି ମାୟା କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ଆଭାସ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୂର୍ଖତାବଶତଃ ମୁଁ ଅଜାଣି ଆପଣଙ୍କ ପିତାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଲି, ଦୟାକରି ଏହି ଅପରାଧକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ହେ କୃଷ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦେଖୁଥିବା, ମୋ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦୟା ଦେଖାନ୍ତୁ, ଏବଂ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଏପରି ଭାବେ ଭାରୁଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ନେଇ ଗୋପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଫେରିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ନନ୍ଦ, ଭାରୁଣଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ଶ୍ରୀମାନ୍ୟତା ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି, ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହ କଥା ହେଲେ। ଗୋପମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏହି ପ୍ରଭୁ କି ଆମେ କେଉଁଠି ଯିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଆମର ଗୁପ୍ତ ଗତି ଦେଖେଇବେ?” ଶ୍ରୀହରି ସ୍ୱଜନଙ୍କ ମନସ୍ଥିତି ଜାଣି, ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଦୟାବଶତଃ ଭାବିଲେ— ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକେ ଅଜ୍ଞାନ, କାମନା ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ ମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜର ନିଜ ଗତି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହିଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଦୟାର ଶାଗର ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନେଁକୁ ନିଜ ସ୍ଵ ଲୋକ, ଅନ୍ଧକାର ତୀର୍ଥରୁ ପାରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ଧାମ ଦେଖାଇଲେ। ସେ ଲୋକ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ—ଏହା ଅମୃତ ଆଲୋକର ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ମୁନିମାନେ ଗୁଣ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ମନ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ ଦେଖନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ସରୋବରକୁ ନେଇ, ସେଠି ବିଲୀନ କରି, ପୁନି ଉଦ୍ଧାର କଲେ, ଯେଉଁଠି ଅକୃର ଏକଦା ଗଲେ। ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେ ଦିବ୍ୟ ଧାମ ଦେଖି, ଅତି ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ଏବଂ ଦେଖିଲେ କୃଷ୍ଣ ଏଠି ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ। ଏଠି, ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଶାସ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ପାରମ୍ପର୍ୟ ଓ ଅନୁମାନ—ଏ ସବୁର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଯେପରି ଗହଣା କଢ଼ି, ଗହଣା ତିଆରି ହେଉଥିବା ସମୟରେ ସର୍ବଦା ସୁନା ଥାଏ, ସେପରି ନାନା ନାମ ଓ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସର୍ବଦା ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ତିନି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—କାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା; ଏହା ଗୁଣମୟ, ଯେଉଁଠି ଏହି ତିନି ଏକାଠି ଓ ଅଲଗା ହୁଏ, ଏହି ତିନିରୁ ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ସେହିଏ ସତ୍ୟ। ଯାହା ଆଗରେ, ପଛରେ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ, ସେ କେବଳ ନାମମାତ୍ର; ଯାହା ପରମେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, ସେହିଏ ଅସ୍ତିତ୍ୱବାନ୍। ଯେଉଁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ଏହା ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱୟଂ ଚିତ୍ର, ସେ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋକରେ ଏହି ନାନା ଭିନ୍ନତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବିଷୟ, ମନ ଓ ତାଙ୍କ ପରିଣାମ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏପରି ଭାବେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବେଚନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣି, ବିପରୀତ ମତ ଅପସାରଣ କରି, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଆରାମ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଆତ୍ମା ମୃତ୍ତିକା ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଦେବ, ଅସୁର, ବାୟୁ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ; ମନ ଅନ୍ନ, ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଗୁଣମୟ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିବା ଦେହରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କିପରି ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରିବେ? ତାଙ୍କ ଚେତନା ଉପରେ କ’ଣ ଦୋଷ? ଯେପରି ମେଘ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ୟକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିପାରେନାହିଁ, ବିଲିନ ହେଲେ ତାହାର କିଛି ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଆକାଶ ଯେପରି ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ନେଇ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଅବିନାଶୀ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏହି ମନ ମୂଳକ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ତଥାପି, ମାୟାର ତିଆରି ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଯାଏଁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନର ରଜୋ ମଳ ଦୂର ହେଉନାହିଁ, ଯାଏଁ ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ଅସତ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ଦେବ କିମ୍ବା ମାନବ ପ୍ରତିବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଜୀବ କିଛି କାରଣ କିମ୍ବା ଦୈବବଶାତ୍ କରେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରକୃତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦେହ ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ—ଉଠିବା, ବସିବା, ଚାଲିବା, ଶୋଇବା, ବିସର୍ଜନ କିମ୍ବା ଭୋଜନ—ମନ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିନାହିଁ। ଯଦି କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ବିଷୟ ଦେଖି, ବିଭିନ୍ନ ଯୁକ୍ତିରେ ବିପରୀତ ଦେଖେ, ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିନାହାନ୍ତି—ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।