ବିରାଟ ପୁରୁଷଙ୍କ ତ୍ୱକ୍କୁ ଭାଗ କରିଦେବା ପରେ ସେଠାରୁ ଚୁଲ, ଲୋମ ଓ ଏହାଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ପରେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ତା’ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠିତ ହେଲା। ସେହି ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଶୁକ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ଶୁକ୍ରରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପଛେ ପାୟୁ ଗଠିତ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଗଲା। ପାୟୁରୁ ଅପାନ ବାୟୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ଅପାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରେ, ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ତା’ପରେ ହାତ ଗଠିତ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଗଲା; ସେହି ହାତ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତା’ଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପାଦ ଗଠିତ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଗଲା; ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଗତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତା’ଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତା’ପରେ ନାଡୀ ଖୋଲିଗଲା ଓ ସେଠାରୁ ରକ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଏହି ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ଉଦର ଖୋଲିଗଲା। ତା’ପରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସମୁଦ୍ର ଏହି ଭୁକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣାର ଆଶ୍ରୟ ହେଲେ। ପରେ ହୃଦୟ ଭାଗ ହେଲା, ଏବଂ ହୃଦୟରୁ ମନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ବୁଦ୍ଧିରୁ ବାଣୀର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବିରାଟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ନିଜ ନିଜ ଅଂଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବିରାଟଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଅଗ୍ନି ବାଣୀର ରୂପେ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ବାୟୁ ଘ୍ରାଣର ରୂପେ ନାକରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ରୂପେ ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ଶ୍ରବଣର ରୂପେ କର୍ଣ୍ଣରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଔଷଧି ଚର୍ମ ସହିତ, ଜଳ ଶୁକ୍ର ସହିତ, ମୃତ୍ୟୁ ଅପାନ ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି ସହିତ, ବିଷ୍ଣୁ ଗତି ସହିତ, ନଦୀ ରକ୍ତ ସହିତ, ସମୁଦ୍ର ଭୁକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣା ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ମନ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ରୁଦ୍ର ଅହଂକାର ସହିତ—ଏମିତି ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଅଂଶ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଚେତନା ସହିତ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତେବେ ବିରାଟ ପୁରୁଷ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଜଣେ ସୁପ୍ତ ମଣିଷଙ୍କର ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଶକ୍ତି ବିନା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏନାହିଁ। ଏପରି, ଯୋଗ ମାନସିକ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଭକ୍ତି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ଗୋବର୍ଧନ ପର୍ବତ ଉଠାଯାଇଥିଲା ଓ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସୁରଭି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗୋଲୋକରେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ନିଜ ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଗୁପ୍ତଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କର ତାପର୍ଯ୍ୟ ରବିପ୍ରଭା କେତୁ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ଭାବର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଧାମ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର, ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ଵି, ରଜୋ ଓ ତମୋ ଗୁଣର ଅଭାବ ଅଛି। ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆପଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କ ମନେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କାରଣମାନେ କିପରି ଥିବ? ତଥାପି, ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ, ଆପଣ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥାନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ଗୁରୁ, ଶାସକ, ଅତିକ୍ରମ କରିହେବା ନ ପାରିବା ଦିନ, ଯିଏ ଦଣ୍ଡ ଧରିଛନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଆପଣ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ଜଗତର ନାଥ ଭାବି ଅହଂକାର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ଭଂଗ କରନ୍ତି। ମୋ ପରି ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରି, ନିଜକୁ ଜଗତ ଏଶ୍ୱର ଭାବି, ସମୟ ଅନୁସାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ଗର୍ବ ଛାଡ଼ି, ସଦ୍ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ି, ଅସଦାଚରଣ କରିଥାଏ; ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହିପରି, ମୋ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ଅଭିମାନରୁ ହୋଇଥିବା ଅପରାଧକୁ ଦୟାକରି ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ। ଏ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ଥିଲା; ଏପରି ଅନୁଚିତ ଭାବ ଆଉ କେବେ ମୋରେ ନ ଆସୁ। ଏହି ଅବତାର ଅଧୋକ୍ଷଜ, ଭୂଭାର ଭାର କ୍ଷୟ ପାଇଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ନାଶ, ଓ ଆପଣଙ୍କ ପଦାନୁଗତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ନମସ୍କାର ଆପଣଙ୍କୁ, ଶ୍ରୀମାନ, ପରମପୁରୁଷ, ମହାତ୍ମା; ନମସ୍କାର ଭାସୁଦେବ, କୃଷ୍ଣ, ସାତ୍ୱତଙ୍କ ନାଥ। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ମୟ ରୂପୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଅଭିମାନ ଓ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଏହି ଗୋପଗ୍ରାମକୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ବାତ୍ୟା, ବର୍ଷା ଆଣିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲା। ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ଗର୍ବ ନଶ୍ଟ ହେଲା, ମୋର ଅସାର ପ୍ରୟାସ ଭସ୍ମ ହେଲା; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଲି, ଏଶ୍ୱର, ଗୁରୁ, ଆତ୍ମା। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବରେ ମଘବାନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର) କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୃଦୁ ହସି, ମେଘ ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: “ମଘବାନ୍, ତୁମର ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରିବ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ଧନ ଓ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଦଣ୍ଡଧାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଦୟା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରୀ ବିନାଶ କରେ। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିପଡ଼, ଅଭିମାନ ଛାଡ଼, ମୋ ଆଜ୍ଞା ମାନ, ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।” ଏହାପରେ, ଚିନ୍ତାଶୀଳା ସୁରଭି ଗୋପବେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ସହ ଯାଇ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ।