ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଟି ଦଶଟି ପର୍ୟ୍ୟାୟ କୋଶ—ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଓ ତାପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ—ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି । ବାହାରୁ ଏହା ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ମହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଭିତରେ ଅନେକ ଜଗତ୍ର ବିସ୍ତାର ଅଛି, ଯାହା ନିଜେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କର ରୂପ । ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୋଶ ଉପରୁ ଉଠି, ମହାଦେବ ଜଳ ଉପରେ ଶୟାନ ହେଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ଏହି ସ୍ଥଳକୁ ଭାଗ କରିଦେଲେ । ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଖୋଲିଲା, ଯାହାରୁ ବାକ୍ (କଥା) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାକ୍ ଠାରୁ ଅଗ୍ନି, ତାପରେ ନାସିକା ଖୋଲିଲା, ଯାହାରୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ଘ୍ରାଣ ଉପଲବ୍ଧି ହେଲା । ଘ୍ରାଣ ରୂପେ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲା, ଯାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । କାନ ଖୋଲିଲା, ଯାହାରୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ଚର୍ମ ଖୋଲିଲା, ଯାହାରୁ ଲୋମ ଏବଂ ଶରୀରର ଲୋମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହିଠାରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠିତ ହେଲା । ବୀର୍ୟ ଠାରୁ ଜଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ତାପରେ ଗୁଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଖୋଲିଲା । ଏଠାରୁ ଅପାନ ବାୟୁ ଓ ତାହାଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଭୟ ଅଛି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ହାତ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଖୋଲିଲା, ଏଠାରୁ ଶକ୍ତି ଓ ତାହାଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ପାଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଖୋଲିଲା, ଏଠାରୁ ଗତି ଓ ତାହାଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ନାଡ଼ୀ ଖୋଲିଲା, ରକ୍ତ ଭରିଗଲା, ତାଠାରୁ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଓ ତାପରେ ଉଦର ଖୋଲିଲା । ଏହାପରେ ଭୁକ୍ତ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ଏହାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲା । ପରେ ହୃଦୟ ଖୋଲିଲା, ଏଠାରୁ ମନ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ମନଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅହଂକାରଠାରୁ ରୁଦ୍ର ଓ ଚେତନାଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ସେମାନେ ପୁନଃପୁନି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହି ବିଶ୍ୱପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଅଗ୍ନି ବାକ୍ ଭାବେ ମୁଁହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ । ବାୟୁ ଘ୍ରାଣ ଭାବେ ନାସିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତଥାପି ଉଠିଲେ ନାହିଁ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଚକ୍ଷୁକୁ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରବଣ ଭାବେ କାନକୁ, ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମକୁ, ଜଳ ଶୁକ୍ର ସହିତ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ, ମୃତ୍ୟୁ ଅପାନ ସହିତ ଗୁଦକୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି ସହିତ ହାତକୁ, ବିଷ୍ଣୁ ଗତି ସହିତ ପାଦକୁ, ନଦୀ ରକ୍ତ ସହିତ ନାଡ଼ୀକୁ, ସମୁଦ୍ର ଭୁକ୍ତ ଓ ତୃଷ୍ଣା ସହିତ ଉଦରକୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ମନ ସହିତ ହୃଦୟକୁ, ବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ହୃଦୟକୁ, ରୁଦ୍ର ଅହଂକାର ସହିତ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ । ଶେଷରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଚେତନା ସହିତ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ଜଳ ଉପରୁ ଉଠିଲେ । ଯେପରି ଜଣେ ଶୟନ ମାନବଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରାଣ ଛଡା ଜାଗିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ହେଲା । ଏହି ଭାବରେ ମନକୁ ଯୋଗରେ ନିୟୋଜନ କରି, ଭକ୍ତି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅନ୍ତସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ସମୟରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏହିପରି ଗୋବର୍ଧନ ପର୍ବତକୁ ଧାରଣ କରି ଉପରେ ଧରି ଗୋକୁଳବାସୀଙ୍କୁ ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପରେ, ସୁରଭି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଏକାନ୍ତରେ ଆସି, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ମଣି ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ଭାବର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ନମ୍ର ହୋଇ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଧାମ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର, ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ଵି, ରାଗ ଓ ତମ ରହିତ; ମାୟା ଗୁଣର ପ୍ରବାହ ଆପଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟାଜନିତ କାରଣ କିପରି ଆସିପାରିବ? ତଥାପି ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଓ ଅଧର୍ମୀଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ ଆପଣ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ଗୁରୁ ଓ ନିୟନ୍ତା, ଅତୀତ କାଳ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରୂପ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଜଗତ୍ର ଅଧିପତି ଭାବର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି । ଆମ ପରି ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅବହେଳା କରି ନିଜକୁ ଜଗତ୍ର ନାୟକ ଭାବିଥାନ୍ତି, ସମୟ ଆସିଲେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇ ବଡ଼ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟାୟ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ । ଏହିପରି ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତିର ଅହଂକାରରେ ମୁଁ ଯେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛି, ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ । ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲା; ଏପରି ଅନୁଚିତ ଭାବ ଆଉ କଦାପି ମୋରେ ଆସୁନାହିଁ । ଏହି ଅବତାର ମଧ୍ୟ ଭୂମିର ଭାର ହରଣ, ଦୁର୍ବଳ ରାଜାମାନଙ୍କ ନିଧନ, ଓ ଆପଣଙ୍କ ପଦାନୁଗତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ହୋଇଛି । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଶ୍ରୀବାସୁଦେବ, କୃଷ୍ଣ, ସାତ୍ୱତଙ୍କ ନାୟକ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ମହାତ୍ମା । ଆପଣ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରି ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ରୂପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା । ମୁଁ ଅହଂକାର ଓ କ୍ରୋଧରେ ଗୋକୁଳ ଉପରେ ବର୍ଷା ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ନାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି, ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲା । ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ମୋ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ମୋର ଅନର୍ଥ ଚେଷ୍ଟା ନଶ୍ୱର; ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି, ନାଥ, ଗୁରୁ, ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ମଘବାନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ମିଷ୍ଟ ହସି, ମେଘମାଳା ସ୍ୱରରେ କହିଲେ: “ମଘବାନ୍, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମର ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କଲି, ଯେପରି ତୁମେ ସଦା ମୋତେ ମନେ ରଖିବା, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବର ମଦରେ ମତିହୋଇ ନ ରୁହ ।