ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବିଶେଷ ଗୁଣ ଏକ ଜିନିଷରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଜିନିଷରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ସେମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ; ଏହିପରି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ଭାବରେ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ସାତଟି ତତ୍ତ୍ୱ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାଠି ହୋଇ ଏବଂ ଏହି ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହେବା ସହିତ, ଜଡ ସଂସାର ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ କୋସ୍ମିକ୍ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ଭାବରେ ବିରାଟ୍ ରୂପେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲେ। ଏହି ବିଶେଷ ସଂସାର ଅଣ୍ଡଟି, ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ପାଣି ଆଦି ଦଶଟି ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ବାହାରେ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏହି ଅଣ୍ଡରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଯାହା ଭଗବାନ ହରିଙ୍କର ରୂପ। ସୁନା ଅଣ୍ଡରୁ ଉଦିତ ହୋଇ, ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଜଳରେ ଶୟନ କଲେ, ଏବଂ ସେ ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଫାଟି ଦେଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଖୋଲିଗଲା, ସେଠାରୁ ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ପରେ ନାକ ଉଦ୍ଭାବିତ ହେଲା, ଯାହାରୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଗନ୍ଧରୁ ବାୟୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ତା’ପରେ ଚକ୍ଷୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ଯାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପରେ କାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ଯାହାରୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଚର୍ମ ଫାଟିଗଲା, ସେଠାରୁ ଚୁଲ, ଲୋମ ଇତ୍ୟାଦି ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ତା’ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବୀର୍ୟରୁ ଜଳ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ପରେ ଗୁଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଗଲା। ଗୁଦରୁ ଅପାନ ବାୟୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏଥିରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ସଂସାରର ଭୟ। ତା’ପରେ ହାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଗଲା; ସେଠାରୁ ଶକ୍ତି ଏବଂ ତା’ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର; ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଗଲା, ସେଠାରୁ ଗତି ଏବଂ ତା’ପରେ ବିଷ୍ଣୁ। ତାଙ୍କର ନାଡ଼ୀ ଖୋଲିଗଲା, ଏଠାରୁ ରକ୍ତ ଭରିଗଲା; ଏଠାରୁ ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ଉଦର ଖୋଲିଗଲା। ପରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣା ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ; ସମୁଦ୍ର ଏହାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲା। ତା’ପରେ ହୃଦୟ ଫାଟିଗଲା, ଏଠାରୁ ମନ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରୁ ବାଣୀର ଅଧିପତି, ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର, ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବିରାଟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ଏକେକ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଅଗ୍ନି ମୁଁହରେ ବାଣୀ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ବାୟୁ ନାକରେ ଗନ୍ଧ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ କାନରେ ଶ୍ରବଣ ଭାବେ, ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମରେ ଲୋମ ଭାବେ, ଜଳ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟରେ ବୀର୍ୟ ଭାବେ, ମୃତ୍ୟୁ ଗୁଦରେ ଅପାନ ଭାବେ, ଇନ୍ଦ୍ର ହାତରେ ଶକ୍ତି ଭାବେ, ବିଷ୍ଣୁ ପାଦରେ ଗତି ଭାବେ, ନଦୀ ନାଡ଼ୀରେ ରକ୍ତ ଭାବେ, ସମୁଦ୍ର ଉଦରରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣା ଭାବେ, ଚନ୍ଦ୍ର ହୃଦୟରେ ମନ ଭାବେ, ବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧି ଭାବେ, ରୁଦ୍ର ଅହଂକାର ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଚେତନା ସହିତ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହ ବିରାଟ ପୁରୁଷ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ। ଯେପରି, ଘୁମାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଚେତନା ନ ଥିଲେ ସେ ଉଠିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ଘଟିଲା। ଏହିପରି ଯୋଗମୟ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ ବିଚାର କରି, ଭକ୍ତି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଗୁହ୍ୟ କଥା ମଧ୍ୟରେ, ଏବେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ଭୃଜବାସୀମାନେ ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଥିବାବେଳେ, ସୁରଭି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗୋଲୋକରେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଗୋପନ ଭାବେ ଆଗକୁ ଯାଇ, ନିଜ ଅପରାଧରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପାଏଁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଏବଂ ଶୁଣି, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ଭାବର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଧାମ ସତ୍ତାମୟ, ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ବି, ରଜ ଓ ତମ ରହିତ। ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଗୁଣ ଆପଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲୋଭ ଆଦି କାରଣ ଆପଣଙ୍କୁ କେମିତି ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବ? ତଥାପି, ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦମନ ପାଇଁ, ଭଗବାନ୍ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥାନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ଗୁରୁ, ଶାସକ, ଅତିକ୍ରମଣ ଅସମ୍ଭବ କାଳ; ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଅବତାର ନେଇ, ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ଭାବର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ଆମ ପରି ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରି, ନିଜକୁ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ଭାବିଥାଏ, ସେମାନେ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ଧର୍ମର ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ି ଅସଦାଚରଣ କରନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ। ଏହିପରି, ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ଅହଂକାରରୁ ଘଟିଥିବା ଅପରାଧକୁ ଦୟାକରି ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲା; ପୁନଃ ଏପରି ଅନୁଚିତ ଚିନ୍ତା ମୋର ମନରେ ନ ଆସୁ। ହେ ଅଧୋକ୍ଷଜ, ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଅବତାର, ପୃଥିବୀର ଭାର ହରିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ୱ କରିବା, ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ହେ ପରମ ପୁରୁଷ, ମହାତ୍ମା, ବାସୁଦେବ, କୃଷ୍ଣ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ନାୟକ। ଆପଣ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଜ୍ଞାନମୟ ରୂପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା। ମୁଁ ଅହଂକାର ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଏହି ଗୋପ ଗ୍ରାମକୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ବିପୁଳ ବର୍ଷା, ପବନ ଦେଇଥିଲି, ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନିତ ହୋଇଥିଲା।