ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଏହା ଗଠନର ଭୂମି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଭେଦର ଆଧାର। ଏହି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏକ ଦୂତୀୟତା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନରେ ନାହିଁ; ଏହି ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅନନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ପରିଚିତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକୃତିର ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ—ଆକାଶର ଗୁଣ ଉପରେ ଶ୍ରବଣ, ବାୟୁର ଉପରେ ସ୍ପର୍ଶ, ଅଗ୍ନିର ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି, ଜଳର ଉପରେ ରସନା, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଉପରେ ଘ୍ରାଣ। ଏହି ସପ୍ତ ଉପାଦାନ—ମହତ୍ତତ୍ୱ ଆଦି—କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ପ୍ରାକ୍ରୁତ ଶୃଷ୍ଟିର ଆଦି ରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଏକାତ୍ମ ହେଲାପରେ, ଏକ ଜଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ଅଣ୍ଡରୁ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯିଁ Virāṭ ରୂପେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲେ। ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶଟି ଅନୁକ୍ରମିକ ଆବରଣ—ଜଳ ଆଦି—ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଅଛି; ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯେତେକି ଲୋକ ଅଛି, ସେହି ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କର ରୂପ। ସୁବ୍ରହ୍ମ ଅଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଭୁତ ହୋଇ, ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ବଡ଼ ଦେବତା ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଖାଲି ଜଗତକୁ ଭେଦ କରିଲେ। ପ୍ରଥମେ ମୁଁହ ଖୋଲିଲେ, ତାହାରୁ ବାଣୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ତାପରେ ନାସା ଖୋଲିଲେ, ତାହାରୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ଘ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଘ୍ରାଣରୁ ବାୟୁ, ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ, ତାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି; ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ତାପରେ କର୍ଣ୍ଣ ଖୋଲିଲେ, ତାହାରୁ ଶ୍ରବଣ; ଶ୍ରବଣରୁ ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। Virāj ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଭେଦ କରି ତାହାରୁ କେଶ, ଲୋମ ଓ ଦିହା ଉଦ୍ଭବ କଲେ; ତାପରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ଉଦ୍ଭିଦ; ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠନ ହେଲା। ଶୁକ୍ରରୁ ଜଳ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ପରେ ମଳଦ୍ୱାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ଖୋଲିଲା; ମଳଦ୍ୱାରରୁ ଅପାନ ଏବଂ ଅପାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ଜଗତର ଭୟ। ହାତ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତାହାରୁ ଶକ୍ତି ଓ ତାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର; ପାଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତାହାରୁ ଗତି ଓ ତାରୁ ବିଷ୍ଣୁ; ଶିରା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତାହାରୁ ରକ୍ତ ଓ ତାରୁ ନଦୀ; ପେଟ ଖୋଲିଲା, ତାହାରୁ ଭୋକ ଓ ତିଆସ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲା। ହୃଦୟ ଭେଦ କରି ମନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରୁ ବାଣୀର ମାଧ୍ୟମ, ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର, ଚିତ୍ତରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ଦେବତାଗୁଡିକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର-ତାଙ୍କର ଅଂଶକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ଅଗ୍ନି ବାଣୀ ଭାବରେ ମୁଁହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବାୟୁ ଘ୍ରାଣ ଭାବରେ ନାସାକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଚକ୍ଷୁକୁ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ଶ୍ରବଣ ଭାବରେ କର୍ଣ୍ଣକୁ, ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମ ଭାବରେ, ଜଳ ଶୁକ୍ର ଭାବରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଅପାନ ଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି ଭାବରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଗତି ଭାବରେ, ନଦୀ ରକ୍ତ ଭାବରେ, ସମୁଦ୍ର ଭୋକ ଓ ତିଆସ ଭାବରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ମନ ଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧି ଭାବରେ, ରୁଦ୍ର ଅହଂକାର ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଚିତ୍ତ ଭାବରେ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ତେବେ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ। ଯେପରିକି ଏକ ଶୟନରତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଶ୍ୱାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଛଡ଼ା ଜାଗିପାରିନାହିଁ, ସେପରି ଯୋଗରେ ଲଗ୍ନ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଭକ୍ତି, ବିରାଗ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ମୋଚନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଗୋବର୍ଧନ ଉଠାଇ ଉପବ୍ରଜ ଜନଙ୍କୁ ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପରେ, ସୁରଭି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗୋଲୋକରେ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅପରାଧରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ନିଜ ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ଭାବର ଅହଂକାର ନଷ୍ଟ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ— “ତୁମର ନିବାସ ସତ୍ତ୍ୱ ମୟ, ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ୱୀ, ରାଗ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଛଡ଼ା। ମାୟାର ଗୁଣ ମୂଳକ ବ୍ୟବହାର ତୁମକୁ ବାନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ, ତୁମେ ଶୂନ୍ୟ ଆସକ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା କାରଣ କିପରି ହେବ? ତଥାପି, ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଦମନ ପାଇଁ ତୁମେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଛ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ଗୁରୁ, ଶାସକ, ଅଦୱିତୀୟ କାଳ; ଜଗତର ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଅହଂକାରୀଙ୍କର ଅହଂକାର ଦୂର କରିଥାଉ। ମୁଁ ପରି ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରି ନିଜକୁ ଜଗତର ଶାସକ ଭାବିଥାଉ, ସେମାନେ ସମୟ ଅନୁସାରେ ତୁମକୁ ଦେଖି ତ୍ୱରିତ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଅସମ୍ମାନ ଦେଉଥାଉ; ତୁମର ଉପଦେଶ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟୀ। ଏହି ଅପରାଧ ମୁଁ ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତିର ଅହଂକାରରେ କରିଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର; ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲା, ଏପରି ଅନୁଚିତ ଚିନ୍ତା ଆଉ କଦାପି ଆସନାହିଁ। ତୁମେ ଅଧୋକ୍ଷଜ, ଏହି ଅବତାର ଭୂମିର ଭାର ଦୂର କରିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର ସେନା ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ। ଶ୍ରୀବାସୁଦେବ, କୃଷ୍ଣ, ସାତ୍ୱତଙ୍କ ନାୟକ, ମହାପୁରୁଷ, ମହାତ୍ମା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ଶରୀର ଇଚ୍ଛାକୁଳ, ଜ୍ଞାନର ମୟ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ମୂଳ, ବ୍ୟାପକ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ମୁଁ ଅହଂକାର ଓ କ୍ରୋଧରେ ଉନ୍ମାଦିତ ହୋଇ, ଏହି ଉପବ୍ରଜ ଗ୍ରାମକୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ବାଦଳ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉପଦ୍ରବ କରିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ତୁମର କୃପାରେ ମୋ ଅହଂକାର ଦୂର ହୋଇଛି, ମୋ ଅନର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ମୁଁ ତୁମର ଶରଣଗତ, ନାଥ, ଗୁରୁ ଓ ଆତ୍ମା।