ପୃଥିବୀର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଉପାଦାନର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗନ୍ଧ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ମୃଦୁ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, ମଧୁର, ତୀବ୍ର, ଖଟା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ। ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଗଠନର ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନିବାସସ୍ଥଳୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଗୁଣର ଉଦ୍ଭବ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଏହି ଭିନ୍ନତାର ମୂଳ କାରଣ। ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ବାୟୁର ବିଶେଷ ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ, ଯାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ କରେ। ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଗୁଣ ହେଉଛି ରୂପ, ଯାହାକୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଜଳର ବିଶେଷ ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ, ଯାହାକୁ ରସନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ କରେ; ଏବଂ ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ, ଯାହାକୁ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ପ୍ରକାର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଉପାଦାନରେ ଥାଏ, ଅନ୍ୟଟିରେ ନଥାଏ—ଏହି ଭିନ୍ନତା ପୃଥିବୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆରମ୍ଭ କରି ସତ୍ତ, ରଜସ୍, ତମସ୍, କାଳ, କର୍ମ, ଏବଂ ଗୁଣ—ଏହି ସପ୍ତ ଉପାଦାନ ଏକାଠି ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ରୂପ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଏକାଠି ହୋଇ ଏକ ଜଡ ଅଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି କଲେ; ସେଉଠାରୁ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ, ଯାହାକୁ ବିରାଟ୍ ବୋଲାଯାଏ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଦଶଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ କରାଯାଇଛି—ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ, ଏବଂ ବାହାରେ ପ୍ରକୃତି ରହିଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହି ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ। ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଭବ କରି, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ମହାଦେବ ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଅନେକ ଭାଗରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଖୋଲିଲା, ସେଠାରୁ ଉଚ୍ଚାରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଉଚ୍ଚାରଣରୁ ଅଗ୍ନି, ତାପରେ ନାସା ରୂପ ହେଲା, ଯାଁଠାରୁ ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଘ୍ରାଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଘ୍ରାଣରୁ ବାୟୁ, ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ ଉଦ୍ଭବ, ଏଠାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ; କାନ ଉଦ୍ଭବ, ଏଠାରୁ ଶ୍ରବଣ ଏବଂ ଦିଗ୍। ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଖୋଲିଲା, ଏଠାରୁ ଲୋମ, ରୋମାଞ୍ଚ ଆଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏଥିରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠିତ ହେଲା। ବୀର୍ୟରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ମଳଦ୍ୱାର ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଲା। ଏଠାରୁ ଅପାନ, ଏଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କୁ ଭୟ ଦିଏ। ହାତ ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଲା; ଏଠାରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର; ପାଦ ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଲା, ଏଠାରୁ ଗତି ଏବଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ। ତାଙ୍କର ନାଡି ଖୋଲିଲା, ଏଠାରୁ ରକ୍ତ ଭରିଗଲା, ଏଠାରୁ ନଦୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ତାପରେ ଉଦର ଖୋଲିଲା। ଏହିପରେ ଭୁକ୍ତି ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସମୁଦ୍ର ଏହାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲେ। ତାପରେ ହୃଦୟ ଖୋଲିଲା, ଏଠାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର, ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ବିରାଟଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଅଗ୍ନି ମୁଁହକୁ ଭିତରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ବାୟୁ ନାସାକୁ ଘ୍ରାଣ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ, ଦିଗ୍ କାନକୁ ଶ୍ରବଣ ଭାବରେ, ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମକୁ ଲୋମ ଭାବରେ, ଜଳ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବୀର୍ୟ ଭାବରେ, ମୃତ୍ୟୁ ମଳଦ୍ୱାରକୁ ଅପାନ ଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ହାତକୁ ଶକ୍ତି ଭାବରେ, ବିଷ୍ଣୁ ପାଦକୁ ଗତି ଭାବରେ, ନଦୀ ନାଡିକୁ ରକ୍ତ ଭାବରେ, ସମୁଦ୍ର ଉଦରକୁ ଭୁକ୍ତି ତୃଷ୍ଣା ଭାବରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ହୃଦୟକୁ ମନ ଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମା ହୃଦୟକୁ ବୁଦ୍ଧି ଭାବରେ, ରୁଦ୍ର ଅହଂକାର ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଚେତନା ସହିତ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତେବେ ବିରାଟ ପୁରୁଷ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ। ଯେପରି ଜଣେ ଘୁମାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ବି ସେଉଁଠି ଚେତନା ନଥିଲେ ଜାଗିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଚେତନା ନଥିଲେ କିଛି ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା, ଯୋଗମୟ ମନ ଦ୍ୱାରା, ଭକ୍ତି, ବିରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଯେବେ ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇ ଉପବନବାସୀଙ୍କୁ ବର୍ଷା ରୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସୁରଭି ଗାଈ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋଲୋକରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅପରାଧରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଏବଂ ଗୋପନ ଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଆସି, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ପଦସ୍ପର୍ଶ କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଏବଂ ଶୁଣି, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ଭାବରେ ନିଜ ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ହାତ ଜୋଡ଼ି କଥା କହିଲେ— "ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କର ନିବାସ ସତ୍ତ୍ୱମୟ, ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ରୂପ, ରାଗ ଓ ତମ ରହିତ। ମାୟାମୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆପଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କୁ କେହି କିଛି ଆସକ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଅବିଦ୍ୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରିବ? ତଥାପି ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥାନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ଗୁରୁ, ଶାସକ, ଅତିକ୍ରମଣ ଅସମ୍ଭବ କାଳ, ଏବଂ ଦଣ୍ଡଧାରୀ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଆପଣ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନିଜକୁ ଜଗତର ଏଶ୍ୱର ଭାବେ ଭାବୁଥିବାଙ୍କର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ମୋ ପରି ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅବହେଳା କରି ନିଜକୁ ଜଗତର ଏଶ୍ୱର ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଗର୍ବ ଛାଡ଼ି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ।