ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକଥାରେ, ଏକ ଏକ ରସ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପାଦାନର ମିଶ୍ରଣ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ତୀକ୍ତ, ମଧୁର, କଟୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା ଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଜଳର ଗୁଣ ହେଉଛି ଭିଜାଇବା, ଦୃଢତା ଦେବା, ତୃପ୍ତି ଦେବା, ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବା, ପୋଷଣ କରିବା, ଆନନ୍ଦ ଦେବା, ତାପ ଶମନ କରିବା ଓ ପ୍ରଚୁରତା ଦେବା। ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଯେଉଁଥିରେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହେଲା, ସେଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ନାକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗନ୍ଧ ବି ମାଟିଆ, ପଚା, ସୁଗନ୍ଧିତ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ତୀବ୍ର, ଖଟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଗଠନର ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନିବାସ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବା ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଗୁଣର ପ୍ରକାଶ। ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଭୂତ ଗୁଣକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ତାହାର ନାମ ହେଉଛି ଶ୍ରବଣ (ଆକାଶ), ସ୍ପର୍ଶ (ବାୟୁ), ଦର୍ଶନ (ଅଗ୍ନି), ରସନା (ଜଳ), ଓ ଘ୍ରାଣ (ପୃଥିବୀ)। ଏହି ଗୁଣ ଏକ ଜିନିଷରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ଏହି ଭିନ୍ନତା ପୃଥିବୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ। ମହତ୍ତତ୍ବ ଆଦି ସାତଟି ଉପାଦାନ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଆକୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଏକାଠି ହୋଇ, ଜଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯାହାରୁ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯିଏ ବିରାଟ୍ ରୂପେ ଉତ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଦଶଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ କୋଷ (ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ବାହାରୁ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏଠିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଦେହ ସ୍ୱରୂପ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ମହାଦେବ ଜଳରେ ଶୟାନ ହେଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶକୁ ଭେଦିଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଖୋଲିଲା, ତାହାରୁ ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ପଛରେ ନାସା, ଯାହାରୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ଘ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଘ୍ରାଣରୁ ବାୟୁ, ପଛରେ ଚକ୍ଷୁ, ତାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି, ତାହାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; କାନରୁ ଶ୍ରବଣ, ତାହାରୁ ଦିଗ୍ବଳୟ। ବିରାଟ୍ ଚର୍ମ ଭେଦିଦେଲେ, ତାହାରୁ କେଶ, ଲୋମ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପଛରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଶୁକ୍ରରୁ ଜଳ, ପଛରେ ଗୁଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଗୁଦରୁ ଅପାନ, ଏବଂ ଅପାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ଜଗତର ଭୟ। ହାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ଶକ୍ତି ଓ ତାହାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର; ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ଗତି ଓ ତାହାରୁ ବିଷ୍ଣୁ। ନାଡୀ ଖୋଲିଲା, ତାହାରୁ ରକ୍ତ ଓ ତାହାରୁ ନଦୀ, ପଛରେ ଉଦର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାପରେ ଭୋକ ଓ ତିରିଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ସେମାନଙ୍କର ଆଧାର ହେଲା। ପଛରେ ହୃଦୟ ଭେଦିଦେଲେ, ତାହାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର, ଚିତ୍ତରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବି, ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଅଗ୍ନି ବାଣୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ବାୟୁ ଘ୍ରାଣରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ, ଦିଗ୍ବଳୟ କାନରେ, ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମରେ, ଜଳ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଗୁଦରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ହାତରେ, ବିଷ୍ଣୁ ପାଦରେ, ନଦୀ ନାଡୀରେ, ସମୁଦ୍ର ଉଦରରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ହୃଦୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧିରେ, ରୁଦ୍ର ଅହଂକାରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତଥାପି ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଚେତନା ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ତେବେ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଜଣେ ଶୟାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ବି, ଚେତନା ଛାଡ଼ି ସେ ଉଠିପାରେ ନାହିଁ; ଏଭଳି ମନକୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ ଭକ୍ତି, ବିରାଗ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଶକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—"ଏକଥା ପରେ, ଯେବେ ଗୋବର୍ଧନ ପର୍ବତକୁ ଉଠାଇ ଭୃଜବାସୀମାନେ ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ, ସେତେବେଳେ ସୁରଭି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋଲୋକକୁ ଯାଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅପରାଧ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଯାଇ, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ ଭାବର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି କଥା କହିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କର ଧାମ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା, ଶାନ୍ତି, ତପସ୍ୟାର ମୂର୍ତ୍ତି, ରାଗ ଓ ତମ ରହିତ। ମାୟାର ଗୁଣମୟ ଭାବ ଆପଣଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ, କୌଣସି ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଅବିଦ୍ୟାଜନିତ ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରିବ? ତଥାପି, ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଆପଣ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ଗୁରୁ, ଶାସକ, ଅତିକ୍ରମ୍ୟ କାଳ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏହି ଭୂମଣ୍ଡଳର ଅଭିମାନୀ ଶାସକଙ୍କ ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ମୋତେ ଭଳି ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅଲୋକ୍ଷ କରନ୍ତି, ନିଜକୁ ଜଗତର ଶ୍ୱାମୀ ଭାବନ୍ତି, ସମୟ ଆସିଲେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଅଭିମାନ ଦୂର ହୁଏ, ଧର୍ମପଥ ଛାଡ଼ି ଅଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଏହିପରି, ମୋ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରୁ ହୋଇଥିବା ଅପରାଧକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ। ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ଥିଲା, ଏପରି ଅନୁଚିତ ଚିନ୍ତା ପୁନି ମୋତେ ହେଉନାହିଁ। ଏହି ଅବତାର ହେଉଛନ୍ତି, ହେ ଅଧୋକ୍ଷଜ, ଭୂମିର ଭାର ହରଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ନାଶ, ସେନାମାନଙ୍କ ନିଧନ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ।