ହେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକଥା ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ। ଅଗ୍ନିର ଶୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ତିନି ପ୍ରମୁଖ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ—ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ରହିବା, ଗୁଣ ଭାବେ ଅନ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରିବା, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପାଦାନ ଭାବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିବା। ଅଗ୍ନିର ମୂଳ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ରନ୍ଧନ, ତାପ ଦେବା, ଜଳାଇବା, ଶୀତ ଦୂର କରିବା, ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଏବଂ ଭୁକ୍ତି ତୃଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପରିଣତ ହେଲା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହେଲା, ସେଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା ଶୁଦ୍ଧ ରସ; ଏହି ରସ ରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ରସ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ଜିଭା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏକ ରସ ତଥାପି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା କଷା, ମିଠା, ତିତା, ତୀକ୍ତ, ଅମ୍ଳ ଇତ୍ୟାଦି ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଭିଜେଇବା, ଜମାଇବା, ପୂରଣ ଦେବା, ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବା, ପୋଷଣ, ଆନନ୍ଦ ଦେବା, ତାପ ଶମନ କରିବା ଏବଂ ପ୍ରଚୁରତା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଯେତେବେଳେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପରିଣତ ହେଲା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହେଲା, ସେଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ; ଏହି ଗନ୍ଧ ରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ନାକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏକ ଗନ୍ଧ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ମାଟିଆ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ, ତୀବ୍ର, ଖଟା ଇତ୍ୟାଦି ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ପୃଥିବୀର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଏହା ଗଠନ ପାଇଁ ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏଠାରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରେ ନିଜ ଉନ୍ନତି ଲାଗି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ଆକାଶ ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଏହା ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ବାୟୁ ର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ, ଏହା ଚମ୍ମର ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଅଗ୍ନି ର ଗୁଣ ହେଉଛି ଦୃଷ୍ଟି, ଏହା ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଜଳର ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ, ଏହା ଜିଭା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ, ଏହା ନାକ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁଣମାନେ କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏମିତି ନୁହେଁ। ଏହି ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—କାଳ, କ୍ରିୟା ଏବଂ ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହାରୁ ଏକ ଜଡ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାରୁ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଯିଏ ବିରାଟ୍ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶଟି ଆବରଣ—ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଏକ ପରେ ଏକ ଘେରାଯାଇଛି, ବାହାରେ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ବିସ୍ତାର ଅଛି, ଯାହା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଦେହ ରୂପେ ବିସ୍ତୃତ। ସୁନା ମଣ୍ଡିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ଥିତ ହୋଇ, ମହାଦେବ ଜଳରେ ଶୟନ କଲେ ଏବଂ ନାନା ଭାବେ ଆକାଶକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଖୋଲିଲା, ଯାହାରୁ ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ପରେ ନାସିକା ଯାହାରୁ ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ତାହାପରେ ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଆଖି ଯାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପରେ କାନ ଯାହାରୁ ଶ୍ରବଣ ଏବଂ ଦିଗ୍ମାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ଚର୍ମକୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ଯାହାରୁ କେଶ, ଲୋମ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠିତ ହେଲା। ବୀର୍ୟରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପରେ ଗୁଦ ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଲା। ଏଠାରୁ ଅପାନ ବାୟୁ ଏବଂ ତାହାପରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ଜଗତର ଭୟ। ହାତ ଗଠିତ ଏବଂ ଖୋଲିଲା, ଏଠାରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ଏଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର; ପାଦ ଗଠିତ ଏବଂ ଖୋଲିଲା, ଏଠାରୁ ଗତି ଏବଂ ଏଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ନାଡୀ ଖୋଲିଲା ଏବଂ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ତାହାରୁ ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଉଦର ଖୋଲିଲା। ଏହାପରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲା। ପରେ ହୃଦୟ ବିଭକ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ମନଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରୁ ବାଣୀର ଦେବତା, ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର ଏବଂ ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରି, ପୁନିଥରେ ଉତ୍ଥାନ କରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଅଗ୍ନି ମୁଖକୁ ବାଣୀ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ବାୟୁ ନାସିକାକୁ ଘ୍ରାଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଖିକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ, ଦିଗ୍ମାନ୍ୟ କାନକୁ ଶ୍ରବଣ ଭାବେ, ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମକୁ କେଶ ସହିତ, ଜଳ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବୀର୍ୟ ସହିତ, ମୃତ୍ୟୁ ଗୁଦକୁ ଅପାନ ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ର ହାତକୁ ଶକ୍ତି ସହିତ, ବିଷ୍ଣୁ ପାଦକୁ ଗତି ସହିତ, ନଦୀ ନାଡୀକୁ ରକ୍ତ ସହିତ, ସମୁଦ୍ର ଉଦରକୁ ଭୁକ୍ତି ତୃଷ୍ଣା ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ର ହୃଦୟକୁ ମନ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମା ହୃଦୟକୁ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ରୁଦ୍ର ହୃଦୟକୁ ଅହଂକାର ସହିତ—ସମସ୍ତେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଚେତନା ସହିତ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ। ଯେପରି ଜଣେ ସୁପ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଚେତନା ଛାଡ଼ି ଉଠିପାରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ନାହିଁ ଥିଲେ, ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଭକ୍ତି, ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।