ସ୍ପର୍ଶର ଗୁଣ, ଯେଉଁଥିରେ କେବେ କୋମଳତା, କେବେ କଠିନତା, କେବେ ଶୀତଳତା, କେବେ ଉଷ୍ଣତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେହି ସ୍ପର୍ଶ ହେଉଛି ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗତି, ସଂଗ୍ରହ, ଅଧିଗ୍ରହଣ, ଜଡବସ୍ତୁ ଓ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ତଥା ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାରୁ ପ୍ରକାଶ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ରୂପ ଦେଖିବାର ଉପକରଣ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିର ପବିତ୍ର ରୂପର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଦ୍ରବ୍ୟତ୍ୱ, ଗୁଣତ୍ୱ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ସ୍ଥିତି। ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ, ପାକ, ଉଷ୍ମା, ଦାହ, ଶୀତ ନିବାରଣ, ଶୁଷ୍କତା, ଭୁକ୍ତି ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ରୂପ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଦେବତାର ଚେଷ୍ଟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାରୁ ଜଳ ଓ ରସ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ଜିଭା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ରସ ଏକା ଥିଲେ ମଧୁର, କଷାୟ, କଟୁ, ତିକ୍ତ, ଆମ୍ଳ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣର ଫଳ। ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଜଳାୟତନ, ସଂଘନନ, ପ୍ରସାଦନ, ପୋଷଣ, ତୃପ୍ତି, ଶିତଳତା ଓ ପ୍ରଚୁରତା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଦେବତାର ଚେଷ୍ଟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ନାସା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତି ତତ୍ତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗନ୍ଧ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ—ମୃଦୁ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, କ୍ଷୀଣ, ତୀବ୍ର, ଆମ୍ଳ ଇତ୍ୟାଦି। ପୃଥିବୀର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ସ୍ଥିତି, ବ୍ରହ୍ମର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଉଦ୍ଭବ ଓ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପର ବିଶିଷ୍ଟତା। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଶିଷ୍ଟ ଗୁଣ ଉପଲବ୍ଧି ହିଁ ତାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଲବ୍ଧିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରେ—ଆକାଶର ଗୁଣ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ଶ୍ରବଣ, ବାୟୁର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶନ, ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ରୂପ ହେଉଛି ଦର୍ଶନ, ଜଳର ଗୁଣ ରସ ହେଉଛି ରୁଚି, ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ ହେଉଛି ଘ୍ରାଣ। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନତା ପୃଥିବୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—ମହତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଆଦି—କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଏମିତି ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଅଚେତନ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯାହାରୁ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ ବା ବିରାଟ୍ ପ୍ରକାଟ ହେଲେ। ଏହି ବିଶେଷ କୋସ୍ମିକ ଅଣ୍ଡ ପ୍ରଥମେ ଦଶ ଛଡ଼ା ଛଡ଼ା ଆବରଣ—ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଇତ୍ୟାଦି—ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ବାହାରେ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ରହିଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ଆଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ବିସ୍ତାର ଅଛି, ଯାହା ଭଗବାନ ହରିଙ୍କ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସୁନା ଅଣ୍ଡ ରୁପରୁ ବିରାଟ୍ ପ୍ରଭୁ ଉଦ୍ଭବ କରି, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଭାଗ କରି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଖୋଲିଲା, ତାହାରୁ ବାକ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବାକ୍ ରୁ ଅଗ୍ନି, ତାପରେ ନାସିକା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ଶ୍ୱାସ ଓ ତାହାରୁ ଘ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଘ୍ରାଣ ରୁ ବାୟୁ, ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି, ତାହାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ତାପରେ କାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ତାହାରୁ ଦିଗ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷଙ୍କ ଚର୍ମ ଖୋଲିଲା, ତାହାରୁ କେଶ, ଲୋମ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଜନ୍ମ ନେଲା, ତାପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠିତ ହେଲା। ବୀର୍ୟରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମଳଦ୍ୱାର ଗଠିତ ହେଲା, ତାହାରୁ ଅପାନ ଓ ତାହାରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଭୟ। ହାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ଶକ୍ତି ଓ ତାହାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର; ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାରୁ ଗତି ଓ ତାହାରୁ ବିଷ୍ଣୁ। ଶିରା ଖୋଲିଲା, ତାହାରୁ ରକ୍ତ ଭରିଗଲା, ତାପରେ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ଉଦର ଖୋଲିଲା। ଏହିପରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଲା। ତାପରେ ହୃଦୟ ଭାଗିଗଲା, ତାହାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରୁ ବାଣୀର ଅଧିପତି, ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର, ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେନି। ସେମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଅଗ୍ନି ବାକ୍ ଭାବେ ମୁଖକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେନି। ବାୟୁ ଘ୍ରାଣ ଭାବେ ନାସିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଉଠିଲେନି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଚକ୍ଷୁକୁ, ଦିଗ୍ ଶ୍ରବଣ ଭାବେ କାନକୁ, ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମକୁ, ଜଳ ବୀର୍ୟ ସହ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ, ମୃତ୍ୟୁ ଅପାନ ସହ ମଳଦ୍ୱାରକୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି ସହ ହାତକୁ, ବିଷ୍ଣୁ ଗତି ସହ ପାଦକୁ, ନଦୀ ରକ୍ତ ସହ ଶିରାକୁ, ସମୁଦ୍ର ଭୁକ୍ତି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ସହ ଉଦରକୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ମନ ସହ ହୃଦୟକୁ, ବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧି ସହ ହୃଦୟକୁ, ରୁଦ୍ର ଅହଂକାର ସହ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେନି। ଶେଷରେ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଚେତନା ସହ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ତେବେ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ। ଯେପରି ଜଣେ ଶୟନାସୀ ମଣିଷଙ୍କ ଶ୍ୱାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଛଡ଼ା ସେ ଉଠିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେପରି ଏଠି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଚେତନା ଛଡ଼ା କୌଣସି ଶକ୍ତି ଉଠାଇପାରେନି। ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଭକ୍ତି, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଯୋଗରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଯେବେ ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇ ଭୃଜବାସୀଙ୍କୁ ବର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା, ସେବେ ସୁରଭି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋଲୋକରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅପରାଧ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଗୁପ୍ତରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଦସପର୍ଶ କଲେ, ତାଙ୍କର ମୁକୁଟ ରବି ପ୍ରଭା ଦେଉଥିଲା। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ଆଧିପତ୍ୟର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ହାତ ଯୋଡି କଥା କହିଲେ।