ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଉଠିବା-ଡୁବିବା କରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସଦା ମଙ୍ଗଳମୟ, ସେମାନେ ଏକ ଦୃଢ଼ ନୌକା ପରି ଅଟୁଟ ଆଶ୍ରୟ ହେବାକୁ ଥାନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ; ମୁଁ ଦୁଃଖିତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ; ଧର୍ମ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସଂପଦ; ଏବଂ ଏହି ଭୟଭୀତ ସଂସାରରେ ସାଧୁମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ। ସାଧୁମାନେ ବାହାରେ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥାନ୍ତି; ଦେବତା, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ, ସାଧୁମାନେ ଓ ମୁଁ ନିଜେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ସାଧୁ। ଏଭଳି, ବୈତସେନା, ଉର୍ବଶୀ ଏହି ଲୋକରେ ଅସକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି ଭ୍ରମଣ କଲେ। ସ୍ପର୍ଶର ଗୁଣ—କୋମଳତା, କଠିନତା, ଶୀତଳତା, ଉଷ୍ଣତା—ଏହାଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ। ବାୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ—ଚଳନ, ଏକତ୍ରିକରଣ, ପ୍ରାପ୍ତି, ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ତତ୍ତ୍ୱ। ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଆଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ରୂପ ଦେଖିବାର ଉପକରଣ ହେଲା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି—ବସ୍ତୁତ୍ୱ, ଗୁଣତ୍ୱ, ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ—ଏହା ଅଗ୍ନିର ଲକ୍ଷଣ। ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ—ଆଲୋକ, ପାକାଇବା, ଉଷ୍ଣତା, ଦାହ, ଶୀତ ଦୂର କରିବା, ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଭୁକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣା ଦେଇବା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ବିକାଶ ପାଇ ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ରସ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଜିଭା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଏକ ରସ ଦ୍ରବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗରେ କଷା, ମିଠା, ତିତ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କଲା। ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ—ଭିଜେଇବା, ଜମାଇବା, ପୂରଣ, ପୋଷଣ, ଆନନ୍ଦ ଦେଇବା, ଉଷ୍ଣତା ଶମନ, ପ୍ରଚୁରତା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବିକାଶ ପାଇ ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ନାସିକା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଦ୍ରବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗରେ ଏକ ଗନ୍ଧ ମୃଦୁ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଚନ୍ଦନ, ମୃଦୁ, ତୀବ୍ର, ଖଟା ଇତ୍ୟାଦି ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ହେଲା। ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଗଠନର ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମର ନିବାସ, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଉତ୍ସ, ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଚିହ୍ନ। ଯାହା ପାଇଁ ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ସେହି ଶ୍ରବଣ; ବାୟୁର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଯାହା, ସେହି ସ୍ପର୍ଶ। ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଯାହା, ସେହି ଦୃଷ୍ଟି; ଜଳର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଯାହା, ସେହି ରସନା; ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଯାହା, ସେହି ଘ୍ରାଣ। ଏକ ଗୁଣ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଥାଏ, ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନାହିଁ; ଏଭଳି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଏହି ସାତଟି ତତ୍ତ୍ୱ—ମହତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଆଧାର କରି—କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣର ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଭଳି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଜଡ଼ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ସେଠାରୁ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ବିରାଟ୍ ରୂପେ ଉଦିତ ହେଲେ। ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଟି ଦଶଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ—ଜଳ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଘେରାଯାଇଛି, ବାହାରେ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ରୂପ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡ ଭିତରୁ ଉଠି, ପାଣି ଉପରେ ଶୟନ କରି, ମହାଦେବ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଆକାଶକୁ ଭାଗ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଖୋଲିଲା, ତାଠାରୁ ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ତାପରେ ନାସିକା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାଠାରୁ ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ତାହାରୁ ଘ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଘ୍ରାଣରୁ ବାୟୁ, ତାପରେ ଚକ୍ଷୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାଠାରୁ ଦୃଷ୍ଟି, ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ତାପରେ କାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାଠାରୁ ଶ୍ରବଣ, ତାପରେ ଦିଗ୍ଦେବତା। ବିରାଟ୍ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଭାଗ କଲେ, ତାଠାରୁ ଲୋମ, ରୋମ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବୀର୍ୟରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଗୁଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଲା। ଗୁଦରୁ ଅପାନ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ତାହାରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ସଂସାରର ଭୟ। ହାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଲା; ଏଠାରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ତାହାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର। ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଲା; ଏଠାରୁ ଚଳନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ତାହାରୁ ବିଷ୍ଣୁ। ତାଙ୍କର ଶିରା ଖୋଲିଲା ଏବଂ ତାଠାରୁ ରକ୍ତ ପୂରଣ ହେଲା। ତାପରେ ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଉଦର ଖୋଲିଲା। ପରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଲା। ପରେ ହୃଦୟ ଭାଗିଲା ଏବଂ ହୃଦୟରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲା; ବୁଦ୍ଧିରୁ ବାଣୀର ଅଧିପତି; ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରବେଶ କରି, ଏକେକ ଭାବେ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଅଗ୍ନି ମୁଁହରେ ବାଣୀ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ବାୟୁ ନାସିକାରେ ଘ୍ରାଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଦିଗ୍ଦେବତା କାନରେ ଶ୍ରବଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମରେ ଲୋମ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଜଳ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟରେ ବୀର୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ମୃତ୍ୟୁ ଗୁଦରେ ଅପାନ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର ହାତରେ ଶକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ଉଠିଲେ ନାହିଁ।