ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତର ଏକ ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଭଗବାନ କହିଲେ—ଯେଉଁମାନେ ମୋର କଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତି, ଗାନ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭକ୍ତି ଭାବରେ ସମ୍ମତି ଦେଇ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋରେ ଭକ୍ତି ଅर्जନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଭକ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିଥିବା ପବିତ୍ର ଜନମାନେ ମୋତେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଆଉ କଣ ଅଭିଲାଷା କରିବାକୁ ବାକି ରହିଥାଏ? ଏହି ପବିତ୍ର ଜନମାନେ ଯେପରିକି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଯିବା ଦ୍ୱାରା ଶୀତ, ଭୟ ଓ ଅନ୍ଧାର କୁ ଦୂର କରିଥାନ୍ତି, ସେପରି ସନ୍ତମାନଙ୍କ ସଂଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜୀବନ ସମୁଦ୍ରରେ ଉତ୍ତଳ-ପ୍ରବଳ ତରଙ୍ଗରେ ଡୁବୁଥିବା ଜନମାନେ, ଜଣେ ଶାନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ସନ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଏକ ମଜବୁତ ନାଉ ଭଳି, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ମିଳେ। ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀବନ; ଭଗବାନ ଦୁଃଖିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ; ଧର୍ମ ମରଣ ପରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନ; ଏହି ଜଗତରେ ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ସନ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ନେଇଥାନ୍ତି। ସନ୍ତମାନେ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥାନ୍ତି; ଦେବତା, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ, ସନ୍ତ, ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତମାନେ ଭଳି। ଏପରି ଭାବରେ, ବୈତସେନଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ—ଉର୍ବଶୀ ଏହି ଲୋକରେ ଅସକ୍ତ ଭାବରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ପରେ, ତାଳ, ନର୍ମତା-କଠିନତା, ଶୀତତା-ତାପତା—ଏହି ସବୁ ଛୁଆଁର ଗୁଣ, ଯାହା ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗତି, ଏକତ୍ରିକରଣ, ଅର୍ଜନ, ବସ୍ତୁ ଓ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସାର ହେଉଛି ବାୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ। ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଛୁଆଁ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ କୃପାରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଆଗ୍ନି ଉପଜିଲା, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ରୂପ ଦେଖିବାର ଉପକରଣ ହେଲା। ଶୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଗୁଣ ଭାବ, ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବ ଏହି ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ। ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ରନ୍ଧନ, ତାପ, ଜ୍ୱଳନ, ଶୀତ ଦୂର କରିବା, ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଖୁଦା ଓ ପିପାସା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା। ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ କୃପାରେ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଜଳ ଉପଜିଲା, ଏବଂ ଜିଭ ରସ ଚିହ୍ନିବାର ଉପକରଣ ହେଲା। ଏକ ରସ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହେଉଛି—କସ, ମିଠା, ତିତ, ତିକ୍ତ, ଖଟା। ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଆର୍ଦ୍ରତା, ଦୃଢତା, ଆତ୍ମସନ୍ତୁଷ୍ଟି, ଜୀବନ ଧାରଣ, ପୋଷଣ, ଆନନ୍ଦ, ତାପ ଶାନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଚୁରତା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ କୃପାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ପୃଥିବୀ ଉପଜିଲା, ଏବଂ ନାକ ଗନ୍ଧ ଚିହ୍ନିବାର ଉପକରଣ ହେଲା। ଏକ ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହେଉଛି—ମୃତ୍ତିକା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ, ତୀବ୍ର, ଖଟା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ପୃଥିବୀର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଗଠନର ଭୂମି, ବ୍ରହ୍ମର ଆଶ୍ରୟ, ଶକ୍ତି ଓ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଉତ୍ପତ୍ତି। ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଶ୍ରବଣ; ବାୟୁର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଛୁଆଁ; ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଦୃଷ୍ଟି; ଜଳର ବିଶେଷ ଗୁଣ ରସ; ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଗନ୍ଧ। ଏକ ଗୁଣ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ନଥାଏ; ଏହି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଦୃଷ୍ଟିଗତ ହେଉଛି ପୃଥିବୀରେ। ଏହି ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—ମହତ୍ ଆଦି—ସମୟ, କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏପରିକି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଅଚେତନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପଜିଲା; ତାହାରୁ କୋସ୍ମିକ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯିଏ ଭିରାଟ୍ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶ ଉପାଦାନରେ ଏକ ପରେ ଏକ ଆବୃତ ହୋଇଛି—ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏବଂ ବାହ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତି ଆବୃତ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯାହା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ରୂପ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ରୁ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇ, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରି, ମହାଦେବ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଆକାଶକୁ ଭାଗ କଲେ। ପ୍ରଥମେ, ତାଙ୍କର ମୁଁ ଖୋଲା, ଯାହାରୁ ବାଣୀ ଉପଜିଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ପରେ ନାସା ଖୋଲା, ଯାହାରୁ ଶ୍ୱାସ ଉପଜିଲା, ଏବଂ ତାହାରୁ ଗନ୍ଧ ଉପଜିଲା। ଗନ୍ଧରୁ ବାୟୁ ଉପଜିଲା; ପରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲା, ଯାହାରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଉପଜିଲା; ତାହାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ପରେ କଣ ଖୋଲା, ଯାହାରୁ ଶ୍ରବଣ ଉପଜିଲା; ତାହାରୁ ଦିଗ୍ଗୁଡିକ। ଭିରାଜ୍ ଚର୍ମ ଖୋଲିଲେ, ତାହାରୁ କେଶ, ଶରୀର କେଶ ଆଦି ଉପଜିଲା; ତାହାପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପଜିଲା, ଏବଂ ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠିତ ହେଲା। ଶୁକ୍ରରୁ ଜଳ ଉପଜିଲା; ପରେ ମୂତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିୟ ଖୋଲିଲା; ତାହାରୁ ଅପାନ ଉପଜିଲା, ଏବଂ ଅପାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଏହି ଜଗତର ଭୟ। ହାତ ଖୋଲିଲା; ତାହାରୁ ଶକ୍ତି ଉପଜିଲା, ଏବଂ ତାହାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର; ପାଦ ଖୋଲିଲା; ତାହାରୁ ଗତି ଉପଜିଲା, ଏବଂ ତାହାରୁ ବିଷ୍ଣୁ। ତାଙ୍କର ଶିରା ଖୋଲିଲା; ତାହାରୁ ରକ୍ତ ଭରିଗଲା; ନଦୀମାନେ ଉପଜିଲେ, ଏବଂ ଉଦର ଖୋଲିଲା। ପରେ ଖୁଦା ଓ ପିପାସା ଉପଜିଲା; ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲା। ପରେ ହୃଦୟ ଖୋଲିଲା, ତାହାରୁ ମନ ଉପଜିଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଉପଜିଲା; ବୁଦ୍ଧିରୁ ବାଣୀର ମାନ୍ୟତା; ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର; ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉପଜିଲେ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉପଜିଲାପରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରି ଗଲେ, ଏବଂ ଏକାଏକି ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଅଗ୍ନି ମୁଁରେ ବାଣୀ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ବାୟୁ ନାସାରେ ଗନ୍ଧ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଦିଗ୍ଗୁଡିକ କଣରେ ଶ୍ରବଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଉଦ୍ଭିଦ ଚର୍ମରେ କେଶ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରୁଷ ଉଠିଲେ ନାହିଁ।