ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଭାଗର ଛବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣ ଅତି ପରମ ତ୍ୟାଗୀମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ର। ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି, ଯେଉଁ ସନ୍ତମାନେ ସଂସାରରେ କିଛିରେ ଆସକ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଓ ସମଦର୍ଶୀ, ଅହଂକାର ଓ ମମତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଚଳ ଓ ଲୋଭ ନଥିବା, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏମିତି ପବିତ୍ର ସନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଦା ମୋର କଥାମୃତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ କଥା ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ଗାୟନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶୁଣିବା, ଗାଇବା ଓ ଅନୁମୋଦନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁ ସନ୍ତ ମୋରେ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର, ସେମାନେ ଆଉ କ’ଣ ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହିଁବେ? ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଆଉ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଯେପରି ଜଣେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ନିକଟକୁ ଯାଇ ଶୀତ, ଭୟ ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ସେପରି ସନ୍ତମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ଭୟାନକ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଉଠୁଥିବା ଓ ଡୁବୁଥିବା ଜୀବମାନେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଶାନ୍ତ ସନ୍ତମାନେ ଏକ ଦୃଢ଼ ନୌକା ସଦୃଶ। ଖାଦ୍ୟ ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଅଟୁଟ ରଖେ, ମୁଁ କ୍ଲିଶ୍ଟଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଧର୍ମ ପରଲୋକରେ ଧନ, ଏହି ଜଗତର ଭୟଭୀତଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ତମାନେ ଆଶ୍ରୟ। ସନ୍ତମାନେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଦେବ, ବନ୍ଧୁ, ସନ୍ତ ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ସନ୍ତମାନେ। ବୈତସେନ, ଏଭଳି ଉର୍ବଶୀ ମଧ୍ୟ ଅସକ୍ତି ଓ ବିରକ୍ତି ସହିତ ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ବ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ସ୍ପର୍ଶର ମୃଦୁତା, କଠିନତା, ଶୀତଳତା, ଉଷ୍ମତା—ଏହି ସବୁ ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର ଗୁଣ। ଚଳନ, ସଂଗ୍ରହ, ଅଧିଗ୍ରହଣ, ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନତ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସାରତ୍ୱ—ଏହି ସବୁ ବାୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ପର୍ଶ ଗୁଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତା’ପରେ ତଜ୍ଜ୍ଵଳ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ଚକ୍ଷୁର ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ହେଲା। ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଗୁଣ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ—ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ। ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳନ, ରନ୍ଧନ, ଉତ୍ତାପ, ଦହନ, ଶୀତ ଦୂର କରିବା, ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦେବଶକ୍ତିରେ ପରିଣତି ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତା’ପରେ ଜଳ ଓ ରସ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ଜିହ୍ୱା। କସା, ମିଠା, ତିତ୍ତା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା—ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଭିଜେଇବା, ଜମାଇବା, ସନ୍ତୋଷ ଦେବା, ପ୍ରାଣ ପୋଷଣ, ଆନନ୍ଦ ଦେବା, ତାପ ଶମନ କରିବା, ସଂପଦ ଦେବା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦେବଶକ୍ତିରେ ପରିଣତି ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତା’ପରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ନାକ। ପ୍ରକୃତି ତତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗନ୍ଧ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ—ମଟିଆ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା ଇତ୍ୟାଦି। ପୃଥିବୀର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଗଠନର ଆଧାର, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥାନ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବ ଓ ସତ୍ୟ ପ୍ରଥା। ଯାହା ପାଇଁ ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେଟି ଶ୍ରବଣ; ବାୟୁର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଯାହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେଟି ସ୍ପର୍ଶ। ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଯାହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେଟି ଦୃଷ୍ଟି; ଜଳର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଯାହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେଟି ରସ; ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଗୁଣ ପାଇଁ ଯାହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେଟି ଗନ୍ଧ। ଏକ ଗୁଣ ଏକ ବସ୍ତୁରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ଏହା ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା; ଏହି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ। ଏହି ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—ମହତ୍ ଆଦି ଯୋଗ ହୋଇ, କାଳ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣ ସହିତ ସମ୍ବିଧାନ ପାଇ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାତ୍ର ଆକୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହାଠାରୁ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବେଶ କରି ଏକ ଜଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାଠାରୁ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଏହି ଭାବେ ସେ ବିରାଟ୍ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ବିଶେଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶ ପରତରେ ଘେରାଯାଇଛି—ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ବାହାରେ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କର ରୂପ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡ ରୂପରୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରି, ମହାଦେବ ସେଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଆକାଶ ଭେଦିଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ମୁଁହ ଖୋଲିଲା, ଯାଁଠାରୁ ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ତା’ପରେ ନାସା, ଯାଁଠାରୁ ଶ୍ୱାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ତାଁଠାରୁ ଗନ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ଗନ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ବାୟୁ; ତା’ପରେ ଚକ୍ଷୁ, ଯାଁଠାରୁ ଦୃଷ୍ଟି; ତା’ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ତା’ପରେ କାନ, ଯାଁଠାରୁ ଶ୍ରବଣ; ତା’ପରେ ଦିଗ୍। ବିରାଟ୍ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଭେଦିଲେ, ଯାଁଠାରୁ ଲୋମ, ରୋମ, ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତା’ପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପଜିଲେ, ତା’ପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଗଠିତ ହୋଇଲା। ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପଛେ ପାୟୁ ତିଆରି ହେଲା ଓ ଖୋଲିଲା। ପାୟୁରୁ ଅପାନ ଓ ଅପାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ଏହି ଜଗତର ଭୟ। ହାତ ତିଆରି ହେଲା ଓ ଖୋଲିଲା; ତାଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତା’ଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର; ପାଦ ତିଆରି ହେଲା ଓ ଖୋଲିଲା; ତାଦ୍ୱାରା ଚଳନ ଓ ତା’ଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ। ତାଙ୍କର ନାଡୀ ଖୋଲିଲା, ରକ୍ତ ଭରିଗଲା; ତା’ଠାରୁ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତା’ପରେ ଉଦର ଖୋଲିଲା। ତା’ପରେ ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; ତା’ପରେ ହୃଦୟ ଭେଦିଲା, ତାଁଠାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରୁ ବାଣୀର ନାୟକ, ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର, ଚେତନାରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।