ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତା ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଓ କ୍ରୋଧରେ, ଉପବନ୍ଧିତ ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ ହେବାରୁ ଗୋପ ଓ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ବର୍ଷା, ଶୀତଳ ବାତ୍ୟା, ଓ ଶିଳାବୃଷ୍ଟି ନିର୍ମାଣ କଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହେଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜେମାନଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଦେଖିଲେ। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଦୟାମୟ ହସରେ ଦେଖି, ଏକ ହାତରେ ଗିରିଗୋବର୍ଧନକୁ ଛୁଣିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳନାକୁ ଉଠାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୋପ ଓ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସେହି ପର୍ବତ ତଳେ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର ମୁଖରେ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସେ ଆନନ୍ଦିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଭାଗର ଛବିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠିଠାରେ ଭଗବାନ କହନ୍ତି, ଯେଉଁ ସାଧୁମାନେ ମୋତେ ଅନନ୍ୟ ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସମ୍ସାର ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ମୌନ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଅବିଚଳିତ, ଲୋଭ ଓ ଅହଂକାର ରହିତ, ସେମାନେ ସଦା ମୋର କଥା ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣିଲେ, ଗାଇଲେ, କିମ୍ବା ସମ୍ମତି ଦେଲେ, ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଅର୍ପିତ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ଭକ୍ତିକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଭକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ସାଧୁଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ଚିଦ୍ରୂପ ମୋରେ ଲୀନ ଅଟୁଟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ନିକଟରେ ଗଲେ ଶୀତ, ଭୟ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂରିଯାଏ, ସେପରି ସାଧୁସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରସାଗରରେ ଯେଉଁମାନେ ବୁଡୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଧୁମାନେ ଏକ ଦୃଢ଼ ନୌକା ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଆଶ୍ରୟ। ଭୋଜ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ, ଧର୍ମ ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରଲୋକର ଧନ, ଏବଂ ସାଧୁମାନେ ଏହି ଭୟଭୀତ ସଂସାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ। ସାଧୁମାନେ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଦେବତା, ବନ୍ଧୁ, ମୁଁ ଏବଂ ସାଧୁମାନେ—ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସାଧୁମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ବୈତସେନ ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷ, ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ପୃଥିବୀରେ ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ବିହାର କରିଥିଲେ। ଏବେ, ପଞ୍ଚଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ବିବର୍ତ୍ତନ କଥା ଆସେ। ସ୍ପର୍ଶର ମୃଦୁତା, କଠିନତା, ଶୀତ, ଉଷ୍ଣତା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର। ଚଳନ, ସଂଗ୍ରହ, ଅର୍ଜନ, ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ, ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସାର ମଧ୍ୟ ବାୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ବାୟୁର ଦେହରେ ସ୍ପର୍ଶ ଗୁଣ ଓ ଦେବତାର ଚେଷ୍ଟାରୁ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହାଠାରୁ ଆଗ୍ନି ଓ ଚକ୍ଷୁର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା। ରୂପର ଗୁଣ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବ, ବିଶେଷତା—ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ। ଆଲୋକ, ରନ୍ଧନ, ଉଷ୍ମା, ଦାହ, ଶୀତ ଦୂରିକରିବା, ଶୁଷ୍କତା, ଭୁକ୍କ ଓ ତିର୍ଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଗ୍ନି ଓ ଦେବତା ଚେଷ୍ଟାରୁ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏଠାରୁ ଜଳ ଓ ରସ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଜିହ୍ବା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଚାଷ, ମିଠା, ତିକ୍ତ, କଟୁ, ତେତେ, ଖଟା—ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରଣରୁ ଏକ ରସ ନାନା ପ୍ରକାରର ଭେଦ ନେଇଥାଏ। ଭିଜାଇବା, ଜମାଇବା, ପୋଷଣ, ଆନନ୍ଦ, ତାପ ଦୂରିକରିବା, ପ୍ରଚୁରତା—ଏହି ସବୁ ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ। ଏହି ରସ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜଳ ଓ ଦେବତା ଚେଷ୍ଟାରୁ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏଠାରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ନାକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ରଣରୁ ଏକ ଗନ୍ଧ ଭୂମି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ, ତୀବ୍ର, ଖଟା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଗଠନ ଭୂମି, ବ୍ରହ୍ମ ନିବାସ, ଆଧାର, ସତ୍ୟ ଭେଦ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଉତ୍ପତ୍ତି—ଏହି ସବୁ ପୃଥିବୀର ଲକ୍ଷଣ। ଏହି ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପାଧିଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସାରେ, ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଶ୍ରବଣ, ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ, ଅଗ୍ନିର ଦର୍ଶନ, ଜଳର ରସ, ପୃଥିବୀର ଗନ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏକ ଗୁଣ ଗୋଟିଏ ଭୂତରେ ଥାଏ, ଅନ୍ୟରେ ନୁହେଁ; ଏହା ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଭିନ୍ନତା ପୃଥିବୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଏହି ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ (ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି) କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ, ସଂସାରର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରୁ ଏକ ଜଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାଠାରୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଦଶ ଅନୁକ୍ରମିକ ଆବରଣ (ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଆଦି) ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ବାହାରେ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଛି, ଯାହା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରି, ସେହି ମହାପୁରୁଷ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ଅନ୍ତରାଳକୁ ଭେଦିଲେ। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଖୋଲିଲା, ଯାଠାରୁ ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାଣୀରୁ ଅଗ୍ନି, ତାପରେ ନାସାର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଶ୍ୱାସ ତଥା ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ, ଚକ୍ଷୁର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଦର୍ଶନ ତଥା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। କାନ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଶ୍ରବଣ ତଥା ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଭେଦିଲେ, ଯାଠାରୁ ଲୋମ, ଶରୀର ଲୋମ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଶୁକ୍ରରୁ ଜଳ, ପଛେ ଗୁଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ତାହାଠାରୁ ଅପାନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ହାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଶକ୍ତି, ତାହାଠାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର; ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଗତି, ତାହାଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ। ଶିରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ରକ୍ତ ଭରିଲା, ତାହାଠାରୁ ନଦୀ ଓ ଉଦର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାରପରେ ଭୁକ୍କ ଓ ତିର୍ଷ୍ଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ। ହୃଦୟ ଭେଦିଲା, ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର, ଚିତ୍ତରୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷକୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।